Telegram-канал eshtadan - اشتادان Eshtadan: Unsorted

اشتادان Eshtadan

26 October 2026 12:00

.
خواجه رشیدالدین فضل‌الله

چهارم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی

پدرش پزشک یهودی بود و پدربزرگش عطار. پزشک شد و به پشتوانه پزشکی پا به دیوان مغولان نهاد. پزشک اباقا خان شد. غازان خان بر جایگاه وزارتش نشاند و هم بدو سپرد تا تاریخ بنویسد. از پس نگارش دوره تاریخی برآمد، که از بخت‌یاری ما بر جای بمانده.
پس از غازان، در فرمانروایی الجایتو هم وزیر ماند. اما روزگارش از بلندا برگشت. دودستگی در حکومت افتاد و گروهی از در دشمنایگی او درآمدند که وزارت را بهر خواجه تاج‌الدین گیلانی می‌خواستند. آن دودستگی به بهای جان او، فرزند و شماری از بستگانش تمام شد، و هم غارت هر چه از مال و خواسته که به نامش بود.
تا بود بدنامی یهودیت را هم با خود می‌کشید و آن بدتر اتهام‌ها بود در سرزمینی که جز مسلمان، حق بودوباش نداشت. گو زرتشتی باشد که کهن‌تر باشندگان این سرزمین بود، و هست. بدنامی یهودیت پس از مرگ هم دست از او برنداشت، تا یک سده بعد تیمورلنگ که فرمانروا شد دستور داد بازمانده پیکرش را از خاک به در آورند و به خاک گورستان یهودیان بسپارند.

از خواجه رشید آنچه باید گفت، و بازگفت، پشتکار اوست در نگارش تاریخ. چندین سده برآمده بود که محمد جریر طبری دوره تاریخ جهان را نوشته بود. پس از او ایرانیان تاریخی بدان فراگیری ننوشتند. خواجه رشید کتابش را «جامع‌التواریخ» نامید. دلی داشت در گرو مهر ایران. کتابش را به زبان پارسی سخته‌ای نوشت. زبانی که با کاربست زبانزدها و واژگان یگانه، ویژه اوست، و باید اندر آن باریک شد، خواند و آموخت. نام پاک «ایران» و گزاره «مُلک ایران‌زمین» را بارها آورده.
دانیم چند سده بود نگارش پارسی برافتاده بود. مورخان به تازی می‌نوشتند و از مردم و میهن خویش به نام عجم یاد می‌کردند. شاعران نام ایران را در کار نمی‌آوردند. خواجه آن تاریکای زبان پارسی را درید تا بامداد دیگری در تاریخ زبان پارسی سر زد. گفته شده هر بامداد بر سر کار تاریخش می‌شد و پس به دیوان می‌رفت.

«جامع‌التواریخ» جایگاهی دیگر در سنت تاریخ‌نگاری پساساسانی دارد. در آن هفت سده که از انجام ساسانیان برآمد جز تاریخنگارانی که داستان‌نگار یا خیال‌نگار تازیان بودند، مورخان ایرانی‌تبار، کمتر کار نو کردند. یکی چون حمزه در «سنی ملوک‌الارض» راه خودش را در تاریخ رفت، یا بوالفضل بیهقی که تاریخنگاری ایران را به بالستی رساند. چنان که شود او را در میان تاریخنگاران بلندقامت دنیا برنشاند. جز آن نادرگان، بیشتر تاریخنگاران خبر یا سخنی تازه نداشته‌اند.
خواجه رشید با «جامع‌التواریخ» راه و آیینی در نگارش تاریخ باز کرد. در تاریخنگاری او جهان به روش کهنه دین‌ورزان، به دو بخش دارالکفر و دارالایمان نشده. او دنیا را بر پایه جغرافیا دیده و شناسانده. جغرافیایی که تا دوردست‌ها را می‌بیند و نشان می‌دهد. آن هم در سده‌های میانه در سرزمین بلازده ایران که کمتر آگاهی از دنیا در دست بود. در یک مجلد هم تاریخ یهود یا بنی‌اسراییل را نوشت که پاره شگرف کار اوست، در دنیایی که سخن از یهود برابر با همراهی با دشمنان دین مبین شمرده می‌شد.
خواجه رشید تاریخ ملت‌های دیگر دنیا را با افسانه‌ها، آداب و سنت‌ها، و تاریخ پادشاهان و پیامبران هر ملت نوشت. آنچه از تاریخ و آداب مغولان آورد هم ویژگی تاریخ اوست.

خواجه رشیدالدین فضل‌الله، سال ۶۲۹ خورشیدی در همدان بزاد. سال ۶۹۶ خورشیدی او را بکشتند. در دوره وزارتش جز گشادوبست کار دولت و مملکت در سرزمین‌های پهناوری که مغول در چنگال گرفته بود، آبادانی هم کرد. رَبع رشیدی که در تبریز ساخت، به زبان امروز شهرک علم و فناوری بود. کتابخانه بزرگی در تبریز بنهاد با کتاب‌های نفیس و نقشه‌ها. مسجد ساخت و بیمارستان ساخت. روزی که آماج کینه و تندخویی شد و جانش را بستاندند آبادی‌ها که کرده بود را ویرانه کردند.

دوره «جامع‌التواریخ» را چند سال پیش انتشارات میراث مکتوب در هفده مجلد چاپ و منتشر کرد. مجلد تاریخ بنی‌اسراییل را هم از قلم نینداخت!
کتاب بزرگ خواجه در دست ماست، با آن نگاه فراگیر به جهان سده هفتم، و آگاهی‌هایی که از هر سرزمین دارد. یاد آوریم که او از بام تا شام گرفتار حکمرانی بود، به روزگار مغولان که بر کرانه رفتن از رای ایشان سزاوار مرگ بود. چیزی که در انجام گریبانش را گرفت. با آن فرمانبرداری و تیمارداری که کرده بود.

خواجه رشیدالدین فضل‌الله رویش بود، روشنایی بود، و هوای تازه بود در پارگینی که از زمان خلافت بغداد تا عصر مغولان، دل دنیا را گرفته داشت. ایران را.

/channel/dejnepesht4000