Telegram-канал dr_eslaminodoushan - دکتر اسلامی نُدوشن: Unsorted

دکتر اسلامی نُدوشن

19 June 2026 11:29

«کَلَک در حسینیه»

کبوده دو «حسینیه» داشت، ولی در آنجا کسی نام حسینیه را نمی‌دانست و نمی‌برد، می‌گفتند «میدان».

یکی در محلۀ بالا قرار داشت که کوچک‌تر بود و دیگری در محلۀ پایین که بزرگ‌تر و باشکوه‌تر، و وسایل و آلات باارزشی بر آن وقف شده بود. هر دو‌ این‌ها شامل دو قسمت «سرگشاده» و «سربسته» بودند، که تابستانی و زمستانی بود. میدان را از جهت ارتباط و شباهتی که میان‌ آن و عرصۀ جنگ بود می‌گفتند، یعنی نمایانگر جایی که شهدای کربلا در آنجا به شهادت رسیده بودند.

میدان سرباز که جای نسبتاً وسیعی بود، مخصوص تعزیه راه انداختن، دسته حرکت دادن، نخل و نظایر‌ این‌ها بود. گرداگرد آن صُفّه قرار داشت که مردها در آن‌ها می‌نشستند، و بالای صُفّه‌ها، در طبقۀ فوقانی، غرفه‌ها ساخته شده بود برای زن‌ها. نخل بزرگی در گوشه‌ای، در جایگاه خود قرار داشت. وسط میدان یک استوانۀ بقعه‌مانندی بود، با حدود دو متر بلندی که بر سکّویی جای داشت. درونش مجوّف و چهار طرفش چهار دریچه، و سقفش باز بود، شبیه به آتشدان بزرگی که در آن آتش می‌انداختند و به همین علت به آن در اصطلاح محلی «کَلَک» می‌گفتند. ‌این کَلَک در وسط، مرکز ثقل میدان بود و فعالیت‌های عزاداری بر گرد آن می‌چرخید.

از دری که به ‌این میدان بیرونی باز می‌شد، به میدان سرپوشیده راه می‌یافتند و آن در ابتدایش یک هشتی بود که حوضی در وسطش قرار داشت، و بعد وارد محوطه یا شبستان می‌شدند که نیز‌ مانند میدان سرباز، به شکل هشت‌گوش و گرداگردش صفّه بود، و بالای صفّه‌ها غرفه‌ها، و سقف گنبدگونۀ بلندی. جای باروح و باصفایی بود و در تابستان خنک، و از لحاظ فنی طوری ساخته شده بود که صدا را به‌خوبی پخش کند. چون در آن زمان بلندگو نبود، می‌بایست ذاکر بتواند صدای خود را به گوش همه از زنین و مردین برساند. منبر چندپله‌ای‌ای در گوشه‌اش قرار داشت و در گوشۀ دیگر بساط چای جای داده شده بود، سماور بزرگ و منقل و غیره.

‌این محوطۀ سرپوشیده برای برگزاری روضه و سینه‌زنی بود. پنجره‌هایی که در بالا، در سقف تعبیه شده بود، قدری روشنایی به داخل آن می‌تاباند و هوا را تازه می‌کرد. ‌این حسینیه‌ها فقط در ماه محرم تا اربعین باز می‌شدند و در طی ‌این چهل روز، هر شب (و در دهۀ محرم روز و شب) مراسم بود، ولی پس از آن بسته می‌شد. در دورۀ رضاشاهی پیش می‌آمد که چند روزی به عنوان اداره از آن‌ها استفاده شود، به منظور رأی‌گیری انتخابات یا سربازگیری.

حسینیه موقوفه‌ای داشت و چندین خادم افتخاری که به آن‌ها «بابا» گفته می‌شد. آن‌ها در آغاز محرم جمع می‌شدند، میدان را آب‌وجارو می‌کردند، وسایل چای و قلیان و سایر چیزهایی که لازم بود بیرون می‌آوردند و در تمام دوران عزاداری برای خدمتگزاری آماده بودند.

در هر دو حسینیه، صبح و عصر و شب مجلس روضه‌خوانی منعقد می‌گشت، یعنی در واقع شش مجلس در شبانه‌روز و طوری ترتیب داده شده بود که برخورد میان مجالس نباشد، یعنی صبح در «میدان پایین» دو ساعت روضه بود، آن‌گاه همان مستمعان و همان روضه‌خوان‌ها می‌رفتند «میدان بالا» و باز دو ساعتی روضه برگزار می‌شد. بعدازظهر نیز به همین صورت؛ و شب، هر یک از دو میدان برای خود جداگانه مجلس داشتند. بدین صورت در طی دهۀ عاشورا کسانی بودند که روزی ده ساعت وقتشان در روضه می‌گذشت، و همان چهارپنج ذاکر را به نحو مکرر می‌شنیدند. البته پیش می‌آمد که در‌ این ماه به طور موقت روضه‌خو‌ان‌هایی از نواحی اطراف به کبوده بیایند که آن‌ها زبردست‌تر از مصیبت‌خو‌ان‌های محلی نبودند، ولی چون لهجۀ متفاوت و قیافۀ تازه‌ای عرضه می‌کردند، قدری تنوع در کار می‌نهادند.

(محمدعلی اسلامی ندوشن، کتاب روزها، جلد اول و دوم، نشر سرو سخنگو)

@dr_eslaminodoushan