مردم‌نامه (تاریخ مردم)

20 September 2026 11:02

کتاب از گلستان تا ترکمانچای، مشتمل بر یادداشت‌های یکی از سرسخت‌ترین دشمنان ایران در خلال جنگ‌های ایران و روس است. ژنرال یرمولوف پس از دوره اول جنگ‌ها، به عنوان سفیر عازم دربار ایران می‌‌شود تا مذاکرات برای صلح را دنبال کند. او از بدو ورود به ارزیابی دقیق از توان ایران پرداخته و خود را برای رویارویی دوباره با ارتش ایران مهیا می‌سازد:

«عباس میرزا که ولیعهد اعلام شده، تحوّلاتی چشمگیر را با موفّقیت دنبال می‌کند. نیروهای منظّم به خوبی سازماندهی می‌شوند؛ توپخانه از نظم عالی برخوردار است و به وضوح در حال افزایش است. یک کارخانۀ ذوب و ریخته‌گری مطلوب و یک کارخانۀ اسلحه‌سازی وجود دارد. قلعه‌ها براساس الگوی قلعه‌های اروپایی تأسیس می‌شوند. تأسیس کارخانه‌های ماهوت‌سازی و کارخانه‌های تصفیۀ قند و شکر برای جلوگیری از انحصار ظالمانه کمپانی هند شرقی تأسیس شده است.
به‌دستور وی، اکنون تعداد زیادی نیرو و توپ جنگی وجود دارد که تعداد آن‌ها به راحتی قابل افزایش است، حتّی ایل‌ها بی‌آنکه ناراضی باشند، خود شروع به دادن این نیروها به عباس‌میرزا می‌کنند. جهالت ریشه‌دار اشراف سرشناس، می‌تواند در این امر مانع‌تراشی کند.»

نگارستان اندیشه

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

18 September 2026 19:01

✅ قصۀ سوریه
روایت‌های ایران و آمریکا از پایان داعش
توافق آستانه و به قدرت رسیدن جولانی

بخش چهارم و پایانی منتشر شد.

گفت‌وگو با یاسر قزوینی حائری

برای مشاهدهٔ این گفت‌وگو، پیوندهای زیر را لمس کنید.
🔗 https://www.aparat.com/v/jzn6x1m

🔗 https://youtu.be/Bpsc47EKHmQ?si=UqxAiCSVvIMCY-zr

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

17 September 2026 12:52

پیوستگی ملی و دشمنانش

خودکامگی و ستم و بیداد پیوستگی ملی و یکپارچگی کشور را در معرض خطرات و تهدیدات بزرگ و بنیان‌کن قرار می‌دهد. این نکته‌ای بسیار ساده و بدیهی است که شاید از فرط بدیهی‌بودن نیازی به گفتن نداشته باشد؛ اما از آن‌جا که همین نکته‌ی بدیهی در عمل مورد غفلت قرار می‌گیرد بایستی به تأکید و تکرار و هزاران بار از آن گفت و درباره‌اش نوشت.
نیم‌نگاهی به تاریخ ایران، از کهن‌ترین روزگاران تاکنون، بیندازیم تا ببینیم که هرگاه که پتیاره‌ی خودکامگی چیره شده و ستم و بیداد شیوع و رواج یافته کشور چگونه به راه ضعف و زوال رفته و چه خسارت‌های سنگینی بر پیوستگی مردم و یکپارچگی سرزمینی وارد شده و هرگاه که حاکمان و حکومت‌ها به داد گراییده و پایه‌های کشورداری را نه بر توهم و پندار و شعار که بر خرد و دانش و شعور نهاده‌اند چگونه ایران به راه شکوفایی و نیرومندی و بالندگی رفته است.
خودکامگان پندارزده بزرگترین خطر برای پیوستگی و وحدت ملی و یکپارچگی کشورند.

هیچ کشوری دشمنی بزرگتر از حاکمان و حکومت‌های زورگو و پندارزده ندارد و هیچ دوستی بهتر و دلسوزتر از حاکمان و حکومت‌های خردمند و دادگر و مردم‌گرا.

#داریوش_رحمانیان
بیست و ششم شهریور هزار و چهارصد و پنج

/channel/hichestandr

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

17 September 2026 10:45

✍️ نقشهٔ آزادی
▪️با نقطه، نقطه،
نقطهٔ خون،
خونِ رهروان
خونِ هزار مهسا خونِ بسی جوان
این نقشه بر سراسر میهن
در حال شکل‌گیری و در گسترانگی
می‌گسترد به هرسو در بیکرانگی.
این نقشه را، شبانه، به یکبار
نتوان کشید و دید
در طول سالیانش، با خون توان کشید
با خون نسل‌ها
پررنگ و آشکار شود، در برابرت
تا ناکجایِ هرگزیِ حیرت‌آورت
این نقشهٔ شکفتگی و شادی وطن
این نقشهٔ رهایی و آزادی وطن


👤 محمدرضا شفیعی کدکنی
مهرماه ۱۴۰۱



#روجین
🌹

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

15 September 2026 19:04

آرمان مردم‌نامه سربلندی مردم است.

همراهان گرامی پویش مردم‌نامه

ده سال از عمر مجله‌ی مردم‌نامه گذشت. در طول این سال‌ها با وجود همه‌ی کمبودها و کاستی‌ها و مشکلات و موانع کوشیدیم تا در حد توان و امکان گام‌هایی، افتان و خیزان، در راه رشد و بالندگی مردم‌نامه‌نویسی برداریم. پویش مردم‌نامه بر این باور استوار است که مردمی‌کردن روایت تاریخ یکی از لوازم و شروط مردمی‌کردن طرز سیاست و حکمرانی است. این پویش تکیه‌گاهی جز مردم ندارد. پویشی است مردمی و آزاد و مستقل. بی‌گمان شرط ماندگاری و پیشرفت و بالندگی این پویش همراهی و همدلی و مشارکت و کمک مردم است. مردم‌نامه را یاری کنید تا بتواند بیش از پیش در راه تحقق آرمان‌ خود گام بردارد.

از جمله برنامه‌های مهم در دست انجام که به کمک شما نیاز عاجل و مبرم دارد مجموعه برنامه‌هایی‌ست - بیش از بیست نشست گفت‌وگو - که اگر خدا بخواهد در مهر و آبان برای کانال‌های یوتیوب و آپارات مردم‌نامه ضبط خواهد شد. کار و کوشش ما در حوزه‌ی فضای مجازی و بویژه یوتیوب در چند سال اخیر همواره با کمترین امکانات و تجهیزات بوده است. ویژگی برنامه‌هایی که برای مهر و آبان تدارک دیده‌ایم این است که می‌کوشیم کیفیت تولید و تدوین آن در سطح عالی و حرفه‌ای و با حضور استادان و پژوهشگران برجستۀ کشور باشد.

بدین منظور یک گروه فیلم‌برداری با مردم‌نامه همکاری خواهند کرد و با هماهنگی‌های انجام شده، محل ضبط برنامه نیز یکی از مکان‌های مهم فرهنگی کشور خواهد بود.

از آنجا که آماج کلی این برنامه‌ها سربلندی و بالندگی میهن عزیزمان ایران است، از همه‌ی کسانی که دل در گروی ایران دارند و به پویش مردم‌نامه نیز علاقه‌مند و باورمندند، صمیمانه درخواست می‌کنیم با کمک‌های مالی خود با ما همراه و همگام شوند.

باورمندی و اعتماد شما به مردم‌نامه پشتوانه‌ و ستون نگه‌دارنده‌ی این پویش است.

توفیق از خداست.

بنده‌ی پیر خراباتم که لطفش دائم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست

شماره حساب:
0103203173000

شبا:
IR970170000000103203173000

شماره.ی کارت:
6037997315459736

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

15 September 2026 09:26

https://youtube.com/shorts/BavmFxBf0f4?si=wXap_k4ZtKWmAr97

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

14 September 2026 06:44

درنگی درباره‌ی دیدار سفیر ترکیه از آرامگاه علی شریعتی

🔸در این روزها، خبر دیدار نوح ییلماز، سفیر ترکیه در دمشق، از بارگاه حضرت زینب سلام‌الله‌علیها و همچنین دیدار او از آرامگاه دکتر علی شریعتی خبرساز شد.

🔸بی‌شک این زیارت و دیدار سویه‌ها و ابعاد مختلفی را با خود به همراه دارد؛ سویه‌هایی که برخی را خوش نیامد و برخی دیگر را به تحسین واداشت.

🔸این دیدار در وهله‌ی نخست نشان می‌دهد که حاکمان جدید سوریه، آن‌گونه که برخی گمان و یا القا می‌کردند، تکفیری‌هایی نبودند که هر آینه بارگاه‌ها، جایگاه‌های عبادت و قبور را ویران سازند. درست است که مزارها و بارگاه‌ها و کلیساها و مراکز عبادت مختلف با محدودیت‌هایی مواجه‌اند، اما به فعالیت خود در سوریه ادامه می‌دهند.

🔸چندی پیش، استانداری دمشق نیز یک فیلم تبلیغی برای تشویق به دیدار از بارگاه حضرت رقیه در بخش قدیمی و توریستی شهر دمشق تولید کرده بود که پس از اعتراض برخی، آن را از صفحه‌ی خود حذف کرد.

🔸اما دیدار سفیر ترکیه، که پیش از این عهده‌دار معاونت وزارت خارجه‌ی این کشور بوده و بی‌گمان بیش از یک سفیر «خشک و خالی» است، از آرامگاه علی شریعتی حکایتی دیگر دارد.

🔸کسانی که منطقه‌ی سیده زینب در حومه‌ی دمشق را دیده‌اند، می‌دانند که آرامگاه دکتر علی شریعتی و نخبگانی مانند سید محسن امین در قبرستانی در نزدیکی بارگاه حضرت زینب سلام‌الله‌علیها قرار دارد و در محوطه‌ی این بارگاه نیست. در سال‌های گذشته، درهای این قبرستان بسته و قفل بود و به‌ندرت کسی می‌توانست از آن دیدن کند. غرض از این سخن آن است که سفیر ترکیه در مسیر زیارت حضرت زینب و در همان محوطه، به‌صورت تصادفی با مزار علی شریعتی برخورد نکرده، بلکه با برنامه‌ی قبلی، درهای آن قبرستان را برای او گشوده‌اند و وی از آن دیدار کرده است.

🔸حضور سفیر ترکیه بر سر این مزار، به‌ویژه در زمانی که بحث پیرامون علی شریعتی در ایران و در میان ایرانیان به اوج خود رسیده است، خود می‌تواند سویه‌ها و ابعاد گوناگونی داشته باشد.

🔸نخست اینکه بعید نیست سفیر کارکشته و مطلع ترکیه در سوریه از جنجال پیرامون شریعتی در ایران و در میان ایرانیان بی‌اطلاع نبوده باشد.

🔸دیگر اینکه این حضور می‌تواند نشانه‌ای دیگر از نفوذ گسترده‌ی علی شریعتی در جهان اسلام، به‌ویژه در جهان عرب و ترکیه، باشد.

🔸می‌دانیم که در بیروت، یک انتشارات اختصاصی به ترجمه و انتشار آثار علی شریعتی به زبان عربی می‌پردازد؛ کتاب‌هایی که همواره در جهان عرب مشتریان خود را داشته و دارند. به یاد دارم که در سال‌های نه‌چندان دور، یک‌بار کتاب‌های دکتر شریعتی در نمایشگاه کتاب کویت پرفروش‌ترین کتاب‌ها شدند.

🔸درباره‌ی جایگاه شریعتی در میان ترک‌ها نیز بسیار سخن گفته‌اند. در این میان، تنها به این سخن احسان شریعتی بسنده می‌کنیم. احسان شریعتی درباره‌ی استقبال مردم ترکیه از آثار دکتر علی شریعتی می‌گوید: «در استانبول در هر کتابفروشی بروید، یک قفسه آثار دکتر وجود دارد.» ناشران ترک نیز مدعی‌اند که ۱۰۰ درصد آثار شریعتی در این کشور ترجمه شده است.

🔸شاید دوگانه‌ی «شیعه‌ی علوی و شیعه‌ی صفوی»، چه آن را بپذیریم و چه بر آن نقدهایی داشته باشیم، از پرنفوذترین مقوله‌های شریعتی در جهان عرب باشد؛ مقوله‌ای که از سوی جریان‌های مختلف در جهان عرب، در نگاه به ایران و تشیع مورد استفاده قرار می‌گیرد. شاید اطلاق «صفوی» به حاکمیت کنونی ایران از سوی جریان‌های سلفی و غیرسلفی نیز بی‌تأثیر از این نگاه دکتر شریعتی نبوده باشد.

🔸جالب آنکه دکتر شریعتی در جایی از دوگانه‌ی «شیعه‌ی شعوبی» سخن می‌گوید و شگفت آنکه حزب بعث عربی سوسیالیستی این دوگانه را به یک مثلث تبدیل می‌کند و، چه از شریعتی تأثیر گرفته باشد و چه نگرفته باشد، از سه‌گانه‌ی «شیعه، شعوبی و شیوعی» سخن می‌گوید.

🔸اینکه حضور سفیر ترکیه بر سر مزار علی شریعتی در ایران چگونه خوانش شود، مسئله‌ای جذاب خواهد بود. آیا این دیدار در سپهر اندیشگانی، به‌مثابه‌ی ستودن یک اندیشه‌ی ایرانی تلقی خواهد شد؟ و یا بهانه‌ای خواهد شد تا برخی جریان‌های رسانه‌ای و مجازی بر طبل پیوند روشنفکری دینی و پان‌ترکیسم بکوبند؟

🔸خوانشی که باور به امت و اتحاد اسلام آنگونه که سید جمال الدین اسدآبادی معتقد بود را در این روزگار تحت عناوینی چون «امت‌گرایی» به برچسبی تبدیل کرده که به هر کس بخورد از سوی برخی «خائن به ایران» تلقی خواهد شد.

و چه خطرناک است این نگاه چه مگر جز از رهگذر پیوند با همسایگان و هم‌کیشان می‌توان در این روزگار سخت و طوفانی به ساحل امنیت و آرامش رسید؟

✍ یاسر قزوینی حائری،استادیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ۲۳ شهریور ۱۴۰۵

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

11 September 2026 20:03

✅ قصۀ سوریه (بخش سوم)
تفاوت گروه‌های معارض سوری

گفت‌وگو با یاسر قزوینی حائری

🔸برای مشاهدهٔ این گفت‌وگو، پیوندهای زیر را لمس کنید:

https://youtu.be/vs7C3ECqqIE?si=mNH-AR7lBmb7InOr

https://www.aparat.com/v/jcgay6v

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

10 September 2026 21:42

✅ قصهٔ سوریه (بخش دوم)
سال ۲۰۱۱ آغاز اعتراضات
بهار عربی یا بیداری اسلامی؟
آیا ایران باید وارد سوریه می‌شد؟

گفت‌وگو با یاسر قزوینی حائری

برای مشاهدهٔ این گفت‌وگو، پیوندهای زیر را لمس کنید:

🔗https://youtu.be/ENNvOZfZIts?si=_2Q1B7HsqaUAbTr_

🔗https://www.aparat.com/v/bdld291

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

09 September 2026 21:29

در سایه فردوسی | کوش‌نامه

قسمت پنجم منتشر شد.

تهیه کننده و مجری: محمد مهدی رئیسی، دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران

برای مشاهدهٔ، پیوندهای زیر را لمس کنید:

🔗 https://youtu.be/rvDXzR_Xggo?si=6WwL5dUZLKwYiRqH

🔗 https://www.aparat.com/v/ajyyeh0

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

09 September 2026 08:18

🔰نگاهی به کتاب «قتل خانواده سلطنتی»؛
فرجام تراژیک خاندان رومانوف
یکی از خواندنی‌ترین و جنجالی‌ترین گزارش‌های بازپرسی در تاریخ مدرن

🔸«قتل خانواده سلطنتی» به عنوان یکی از مهم‌ترین گزارش‌های بازپرسی در تاریخ مدرن شناخته می‌شود، به بررسی دقیق و قضایی فرجام خاندان رومانوف می‌پردازد. نویسنده که خود بازپرس ویژه دادگاه بود، در این اثر تلاش کرده است تا با رویکردی علمی و جرم‌شناسانه، پرده از یکی از جنجالی‌ترین وقایع قرن بیستم بردارد.


🔸کتاب «قتل خانواده سلطنتی» نوشته نیکالای ساکالوف بیش از شصت و پنج سال همچون کتابی ممنوعه در اختیار شمار اندکی از مردم روس بود؛ آن‌ها با احتیاط درباره این کتاب با هم سخن می‌گفتند و ناامیدانه به دنبال آن می‌گشتند. مقامات کشور شوروی اجازه انتشار این کتاب را نمی‌دادند، آن را پنهان می‌کردند و نوشته‌های آن را دروغ می‌شمردند ولی با این حال این کتاب به حیات خود ادامه می‌دهد؛ همان‌گونه که خاصیت هر «حقیقتی» این چنین است.

🔸ژانر این اثر تاریخ مستند و تحقیقات قضایی است و به دلیل ماهیت دست‌اول بودن داده‌هایش، منبعی بی‌بدیل برای مورخان و پژوهشگران به شمار می‌رود. ایده مرکزی کتاب بر محوریت بازسازی مستند و بازپرسی دقیق از روزهای پایانی و نحوه قتل تزار نیکلای دوم، خانواده و همراهان آن‌ها در سال هزار و نهصد و هجده استوار است.

🔸نقاط قوت کتاب در ارزش تاریخی بی‌بدیل و دقت روش‌شناختی آن نهفته است. ساکالوف در زمانی که هنوز تکنولوژی‌های پیشرفته امروزی وجود نداشت، از روش‌های نوین نقشه‌برداری جنایی و تحلیل فیزیکی استفاده کرد که اعتباری علمی به کار او می‌بخشد. اگر فداکاری و سرعت عمل او در جمع‌آوری شواهد پیش از بازگشت ارتش سرخ نبود، بخش بزرگی از حقیقت برای همیشه مدفون می‌ماند. با این حال، کتاب محدودیت‌هایی نیز دارد. بزرگ‌ترین ضعف تحقیقات او عدم کشف مدفن اصلی اجساد بود؛ او به اشتباه تصور می‌کرد که تمامی اجساد کاملا نابود شده‌اند، در حالی که دهه‌ها بعد مشخص شد بقایا در مکانی دیگر دفن شده بودند که ساکالوف موفق به یافتن آن نشد. همچنین، گرایش‌های سیاسی او به عنوان مأمور ارتش سفید می‌تواند لایه‌ای از سوگیری ضدبلشویکی به متن اضافه کند، گرچه این موضوع بر ارزش فیزیکی شواهد گردآوری‌شده سایه نمی‌اندازد.

ibna.ir/x6JVM

@Negarestapub

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

08 September 2026 07:27

✅ تأثیر اسلام سیاسی بر اقتصاد ایران

گفت‌وگو با محمد مالجو

برای مشاهدهٔ این گفت‌وگو، پیوندهای زیر را لمس کنید:

https://youtu.be/5-W5tKHnk44?si=q3h7wCuldqNf_qUE

https://www.aparat.com/v/bqqhk0o

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

06 September 2026 08:15

https://youtube.com/shorts/J9Ghbivc77g?si=ComW7rGPnkbG18Xg

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

04 September 2026 20:54

✅ قصهٔ سوریه (بخش دوم)
سال ۲۰۱۱ آغاز اعتراضات
بهار عربی یا بیداری اسلامی؟
چرا ایران وارد سوریه شد؟

گفت‌وگو با یاسر قزوینی حائری

برای مشاهدهٔ این گفت‌وگو، پیوندهای زیر را لمس کنید:

🔗https://youtu.be/ENNvOZfZIts?si=_2Q1B7HsqaUAbTr_

🔗https://www.aparat.com/v/bdld291

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

02 September 2026 07:56

ادامه یادداشت ☝️

🔸مکی، هم‌زمان با تألیف این اثر، در نوشته‌ها و گفت‌وگوهای متعدد خود، پرده از قراردادهای نابرابر نفتی و رفتار استعماری شرکت نفت انگلیس در ایران برداشت و از این رهگذر، سهم درخور توجهی در آگاهی عمومی ایرانیان نسبت به میراث استعمار اقتصادی ادا کرد. پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نیز، با آن‌که او دیگر بازیگر صحنه‌ی سیاست نبود، حکومت تازه‌برآمده و پژوهشگران تاریخ شفاهی، او را همچون شاهدی زنده از رویدادهای دهه‌های بیست و سی خورشیدی می‌نگریستند و گفت‌وگوهای فراوانی، از جمله درباره‌ی زمینه‌ها و عوامل کودتای ۲۸ مرداد، با او ترتیب دادند.
🔸در همان دهه‌های پایانی عمر، مکی زندگی نسبتاً آرامی در تهران داشت؛ ازدواج کرده و صاحب فرزندانی بود، هرچند به‌خلاف زندگی پرهیاهوی سیاسی‌اش، از زندگی خصوصی‌اش کمتر سخن گفت. حسین مکی سرانجام در هفدهم آذر ۱۳۷۸، در تهران درگذشت و در قطعه‌ی هنرمندان بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد. مرگ او، نقطه‌ی پایانی بود بر زندگی مردی که در فاصله‌ی کوتاهی از عمر خود، هم قهرمان ملی‌شدن نفت خوانده شد و هم منتقد سرسخت همان کسی که در کنارش این نهضت را رهبری کرده بود؛ مردی که پویان اللهیاری، در نوشته‌ای که اندکی پس از درگذشت او منتشر شد، از او با عنوان «سیاستمداری که به تاریخ پیوست» یاد کرد (اللهیاری، ۱۳۷۸: ۵۰). این تعبیر، شاید بهترین توصیف برای مردی باشد که هم در متن رویدادها زیست و هم در حاشیه‌ی همان رویدادها، قلم به دست گرفت تا آن‌ها را برای آیندگان ثبت کند.
🔸دانشجویانی که به تاریخ ایران معاصر می‌پردازند، اغلب با وسوسه‌ی ساده‌سازی روبه‌رو می‌شوند؛ وسوسه‌ای که کنشگران را به دو دسته‌ی خادمان ملت و خائنان به آن تقسیم می‌کند. سرگذشت حسین مکی، دقیقاً به همین دلیل بایسته‌ی مطالعه است؛ زیرا نشان می‌دهد که وفاداری به یک آرمان -در این‌جا، آرمان ملی‌شدن نفت- می‌تواند با مخالفت با رهبر همان آرمان همراه شود، بی‌آن‌که لزوماً یکی از این دو، دروغ یا خیانت باشد. آن‌چه از سرگذشت او برمی‌آید، بیش از هر چیز، این نکته را به یاد می‌آورد که تاریخ، به‌ندرت اجازه می‌دهد کنشگرانش را در قالب ساده‌ی قهرمان یا ضدقهرمان جای دهیم. مکی، در چشم برخی، همچنان سرباز فداکاری است که با شجاعت در برابر استعمار ایستاد؛ و در چشم برخی دیگر، سیاستمداری جاه‌طلب است که اختلاف شخصی را بر مصلحت نهضت مقدم داشت. شاید حقیقت، جایی میان این دو روایت نهفته باشد؛ و شاید همین دشواری داوری است که مطالعه‌ی زندگی چهره‌هایی چون او را، برای دانشجویان تاریخ و به‌ویژه علاقه‌مندان تاریخ مردم، تا این اندازه پرثمر می‌سازد. برای کسانی که دل در گرو تاریخ مردم دارند، زندگی مکی این پیام را نیز به همراه دارد که حتی در قلب نهادهای رسمی قدرت -مجلس، احزاب، وزارتخانه‌ها- می‌توان رد پای خواست‌های عمومی مردم را دنبال کرد؛ و مورخ، وظیفه‌ای جز آشکارکردن همین پیوندهای پنهان ندارد. تاریخ مردم، در نهایت، تنها روایت قهرمانان بی‌خدشه نیست؛ روایت انسان‌هایی است با همه‌ی تناقض‌ها، دودلی‌ها و گزینش‌های دشوارشان؛ و حسین مکی، در این معنا، یکی از صادق‌ترین آینه‌های آن دوران پرآشوب از تاریخ ایران است.

✍ سمیرا جعفری؛ کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره)،۱۱ شهریور ماه 1405

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

20 September 2026 09:57

‍ راپورت قابل توجه سفارت‌خانۀ محترم دولت علیّۀ ایران مقیم واشنگتن به مقام منیع وزارت جلیلۀ امور خارجه

فرستنده: حسین علاء
گیرنده: وزارت امور خارجه
تاریخ : ۱۳۴۱ق/ ۱۹۲۲م

یکی از مطالبی که ثبوتش محتاج به دلیل و برهان نیست، احتیاج مملکت و دولت ایران به اشخاص عالم و متخصص می‌باشد. در اینکه دولت باید در ارائۀ طریق و تشویق و ترغیب جوانان و حتی کمک مالی نیز مضایقه ننماید، محل اعتراض نمی‌باشد. به طوری که در این مدّت توقف خود در آمریکا استنباط نموده‌ام، ترتیباتی را که اولیای اطفال و رؤسای مدارس نسبت به محصلین مجری می‌دارند، یکی از بهترین ترتیبات عملی برای تربیت جوانان است که دارای اثرات مادی و معنوی در آتیۀ آنهاست.
محصلین کالج و دار‌الفنون‌ها که معمولاً سن بیست سالگی رسیده‌اند، باید تمام مخارج خودشان ‌را تهیه کرده و متکفل تمام امور خود باشند. در این سن، شخص برای تحمل کارهای سخت کاملاً آماده است و هر شغلی را می‌تواند انجام دهد. تصدی هیچ‌گونه شغل و کسب مشروعی برای محصل عیب و عار نیست. لذا بکرات دیده می‌شود که پسر شخص بسیار متمولی به خدمات پاک کردن و نظافت مهمانخانه‌ها یا عمله‌گی در دهات و مزارع و حتی به گرم کردن خانه‌ها و عمارات در موقع زمستان مشغول می‌باشند.
سه ماهۀ تعطیل تابستان، هر محصلی مجبور است کار کرده و برای زمستان و اوقات تحصیل، تهیۀ پولی نماید. برای تهیۀ کم و کسر مخارج هم در زمستان، روزانه چند ساعتی را که فراغت دارد، به هر کاری که به دست آید مشغول می‌شود و تحصیل پول می‌نماید. نتایجی که از این ترتیب حاصل می‌شود:
اولاً، سلامت مزاج؛ ثانیاً، تولید حق استقلال؛ ثالثاً، اعتماد به نفس؛ رابعاً، تزکیه اخلاق به واسطۀ سیر در طرق مختلفۀ زندگی؛ خامساً، حق تعدیل خرج و دخل در امور معاش و لزوم صرفه‌جویی و پس‌اندازی؛ سادساً، جلوگیری از معایبی که پنجاه درصد جوانان نورس ایرانی به آن دچار هستند، یعنی پسر بعد از مرگ پدر، یک مرتبه بی‌پروا دست به اموال موروثی دراز کرده و نتایج زحمات چندین ساله پدر را در یک یا دو سال به باد می‌دهند.

[مناسبات فرهنگی ایران و امریکا در روزگار قاجاریه، گزینش اسناد، مقدمه و تحقیق دکتر داریوش رحمانیان و دکتر فرشته جهانی، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۴، ص ۱۵۸-۱۶۰]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

17 September 2026 20:42

🔴 ما به آزادی نیاز داریم تا بتوانیم از سوء استفادهٔ حکومت از قدرت جلوگیری کنیم و به حکومت نیاز داریم تا از سوء استفاده از آزادی جلوگیری به عمل آوریم.

✍🏼 دکتر #محمدعلی_موحد
📖 #کتاب در هوای حق و عدالت، ص ۳۴۷.
🔗 منبع
#آزادی
@Jaryaann

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

17 September 2026 11:51

♦️ پیام پدر مهسا ژینا امینی در چهارمین سالگرد درگذشت دخترش

همزمان با چهارمین سالگرد درگذشت مهسا ژینا امینی، امجد امینی، پدر او، در پیامی از مردم ایران و کردستان و همه کسانی که یاد دخترش را گرامی داشتند و در این سال‌ها در کنار خانواده او بودند، قدردانی کرد. او همچنین از مسدود شدن مسیرهای منتهی به آرامستان آیچی و همراهی مردم با خانواده‌اش نوشت.

متن پیام:

مردم شریف و بزرگوار،

از صمیم قلب از همه مردمی که امروز، در چهارمین سالگرد از دست دادن دختر عزیزمان ژینا، با ما و یاد ژینا همراه و همدل بودند، سپاسگزارم. در این روزهای سخت، در میان همه مشکلات و تنگناهای اقتصادی و معیشتی، بسته نگه داشتن مغازه و دست کشیدن از کار، برای هیچ‌کس آسان نیست. همین همراهی و محبت، ارزش این همدلی را برای ما دوچندان می‌کند.

چهار سال از رفتن ژینا می‌گذرد؛ چهار سالی که برای پدر و مادرش، داغ او حتی برای لحظه‌ای کهنه نشده، اما در تمام این سال‌ها، مهر و محبت مردم نگذاشته خود را در این غم تنها احساس کنیم. ما یک دختر داشتیم و او را از ما گرفتند، اما محبت شما هزاران عزیز دیگر به خانواده ما اضافه کرد.

اگرچه آنها که یک سوگواری ساده را بر ما روا نمی‌پسندند مسیرهای منتهی به آرامستان آیچی را مسدود کردند، اما دیدیم که چگونه امروز تمام کردستان از اشنویه تا کرند، ثابت کردند راه قلب این مردم به هیچ‌کس مسدود شدنی نیست.

از مردم عزیز سقز و همه شهرهایی که امروز به هر شکلی یاد ژینا را گرامی داشتند و از همه کسانی که در ایران و بیرون از ایران با یک پیام، یک یاد، یک شاخه گل یا لحظه‌ای همدلی کنار ما بودند، صمیمانه تشکر می‌کنم.

همدلی شما، استواری کوه‌های کردستان و قلب مهربان‌تان به گرمی آفتاب تابستان است.

بار دیگر صمیمانه و خاضعانه قدردان و سپاسگزار محبت، همدلی و همراهی شما مردم نازنین هستم و در مقابل بزرگواری شما سر تعظیم فرود می‌آورم.

با سپاس و احترام
امجد امینی
پدر زنده‌یاد ژینا (مهسا) امینی

@tahkimmelat

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

16 September 2026 19:46

در سایه فردوسی | کوش‌نامه

قسمت ششم منتشر شد.

مجری: محمد مهدی رئیسی، دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران

برای مشاهدهٔ، پیوندهای زیر را لمس کنید:
🔗 https://youtu.be/n6t_-dW4syA?si=hqe9YbP6aWOmM8K1

🔗 https://www.aparat.com/v/ume2q0u

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

15 September 2026 15:46

✅ زرین‌کوب به روایت زرین‌کوب
گفت‌وگو با روزبه زرین‌کوب

برای مشاهدۀ فیلم این گفت‌وگو پیوندهای زیر را لمس کنید:

🔗 https://youtu.be/NJuSiGFwXgU

🔗 https://www.aparat.com/v/vea1q19

طراح پوستر: زکیه محرابی، دانشجوی کارشناسی تاریخ دانشگاه تهران
/channel/Zedmim82

📌 مردم‌نامه را در Mardomnameh">یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با پسند و بازنشر ویدیوها از مردم‌نامه حمایت کنید.
/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

14 September 2026 07:48

✅ اموی‌گری در سوریه

برشی از گفت‌وگو با یاسر قزوینی با موضوع «قصۀ سوریه»

https://www.youtube.com/shorts/eXNKRh0m-ZY

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

13 September 2026 16:10

♦️سخنرانی داریوش رحمانیان در نشست «مشروطه و اندیشه توسعه در ایران»

🔶این نشست به مناسبت یکصدوبیستمین سال امضای فرمان مشروطیت، در تاریخ ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

11 September 2026 08:33

https://youtube.com/shorts/HT_SGD1DQJg?si=d9HQn_8xThO4-OTe

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

10 September 2026 10:57

▪️منبع/ متن را با چشم خود ببینید: هشداری دیگر درباره پایان‌نامه/ مقاله‌نویسی با هوش‌واره

به تازگی با پایان‌نامه‌ها و مقاله‌هایی روبه‌رو می‌شویم که در ظاهر بسیار پرداده و پرمایه هستند، با ارجاعات و استنادات فراوان به منابع. منابعی که مشخصات کتاب‌شناختی آنها هم در ارجاع و هم در کتابنامه کاملاً درست است، امّا با بررسی دقیق‌تر و با مراجعه به متن آن منبع روشن می‌شود که آن داده و آن مطلب در آن منبع وجود ندارد و ساخته‌وپرداخته هوش‌واره (هوش مصنوعی) است.

برای نمونه دانشجویی در بخشی از رساله خود چندین صفحه درباره تاریخ امویان نوشته بود و همه ارجاعات آن هم به منابع تاریخی مانند یعقوبی، بلاذری، طبری و مسعودی بود با ذکر دقیق جلد و صفحه و باقی مشخصات، امّا وقتی به متن این آثار مراجعه شد، هیچ اثری از آن مطالبی که به آنها استناد داده شده بود در آن صفحات یافت نشد! این نوع ارجاع، اگرچه در ظاهر علمی و معتبر است، امّا در واقع کاملاً ساختگی است. اصل را باید بر این گذاشت که هر ارجاعی که از هوش‌واره گرفته شده نادرست است مگر اینکه با مراجعه به اصل منبع درستی آن تأیید شود.
 
از داوران و ارزیابان پایان‌نامه‌ها و مقاله‌ها نیز انتظار می‌رود در فرایند داوری، به این مسئله با دقت بیشتری توجه کنند و دست‌کم چند مورد از ارجاعات را شخصاً با متن اصلی منابع مطابقت دهند. گاهی بررسی چند نمونه از ارجاعات یک رساله/ مقاله می‌تواند نشان دهد که پشت فهرستی از منابع کاملاً معتبر، استنادهایی وجود دارد که هیچ پشتوانه‌ای در متن اصلی ندارند.

▫️معصومعلی پنجه
بامداد ۱۸ شهریور ۱۴۰۵ | کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

09 September 2026 11:04

📜 فراخوان همکاری پژوهشی؛ اسناد و تاریخ شبه‌قاره هند

اگر به تاریخ و فرهنگ شبه‌قاره هند علاقه‌مندید و دوست دارید روی موضوعی کمترکارشده، یک سند تاریخی، نامه، نسخه خطی یا مجموعه‌ای از اسناد پژوهش کنید، شاید این فراخوان برای شما باشد.

در جریان کار پژوهشی و فهرست‌نویسی اسناد و نسخ خطی مربوط به شبه‌قاره هند، به مجموعه‌ای از منابع و اسناد دسترسی پیدا کرده‌ام که بسیاری از آن‌ها برای پژوهشگران فارسی‌زبان به‌راحتی در دسترس نیستند.

به همین دلیل تصمیم داریم این امکان را با پژوهشگرانی که علاقه‌مند به کار جدی در این حوزه هستند، به اشتراک بگذاریم.

موضوع پژوهش می‌تواند بر اساس علاقه و تخصص شما انتخاب شود؛ برای مثال:

• تاریخ تشیع و تشیع در شبه‌قاره هند
• تاریخ فرهنگی و اجتماعی مسلمانان هند
• روابط ایران و شبه‌قاره
• تاریخ علما، خاندان‌ها و مراکز علمی
• اسناد، نامه‌ها و مکاتبات تاریخی
• نسخه‌های خطی و میراث مکتوب
• تاریخ مدارس، خانقاه‌ها، کتابخانه‌ها و مراکز دینی
• تاریخ محلی شهرها و مناطق شبه‌قاره
• ادبیات فارسی و زبان‌های رایج در شبه‌قاره
• تاریخ سیاسی و اجتماعی دوره‌های مختلف هند
• مناسبات فرهنگی ایران، هند و جهان اسلام
• و موضوعات دیگری که بتوان بر اساس اسناد موجود، یک پژوهش مستند و قابل اتکا درباره آن‌ها انجام داد.

اگر ایده‌ای برای مقاله دارید اما دسترسی به منابع اصلی برایتان دشوار است، می‌توانید موضوع یا ایده اولیه خودتان را مطرح کنید.

در صورت امکان، منابع و اسناد مرتبط را در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهم تا بتواند پژوهش خود را بر پایه منابع اولیه و مستند پیش ببرد.

هدف، صرفاً جمع‌آوری مقاله نیست؛ ایده اصلی این است که اسنادی که شاید سال‌ها در آرشیوها و مجموعه‌ها باقی مانده‌اند، بهانه‌ای برای شکل‌گیری پژوهش‌های تازه درباره تاریخ شبه‌قاره هند شوند.

اگر دانشجو، پژوهشگر، نویسنده یا علاقه‌مند جدی به تاریخ و مطالعات شبه‌قاره هستید و دوست دارید روی چنین موضوعی کار کنید، خوشحال می‌شوم ایده یا حوزه مورد علاقه‌تان را برای ما بفرستید.

🔹 موضوع پیشنهادی خودتان را بگویید.
🔹 اگر موضوع مشخصی ندارید، زمینه مطالعاتی و علاقه‌تان را مطرح کنید.
🔹 در صورت امکان، منابع و اسناد مناسب برای شروع پژوهش معرفی و در اختیار شما قرار خواهد گرفت.

شاید یک سند کمترشناخته‌شده، آغاز یک پژوهش تازه باشد.


برای مشاهده کامل متن در سایت روی لینک زیر کلیک نمایید 👇
https://indianislamicmanuscript.com/post/273

🔹آدرس کانال مرکز بین المللی میکروفیلم نور در پیام‌رسان تلگرام 👇
/channel/noormicrofilmcenter

🔹آدرس کانال مرکز بین المللی میکروفیلم نور در پیام‌رسان بله 👇
https://ble.ir/noormicrofilmcenter

🔹آدرس کانال مرکز بین المللی میکروفیلم نور در پیام‌رسان ایتا 👇
https://eitaa.com/noormicrofilmcenter

ID کارشناس مربوطه جهت ارتباط👇
@noormicrofilm

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

08 September 2026 21:13

https://youtube.com/shorts/sLMHC1M2Nxg?si=_VRNfyMFaTEWOsFS

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

07 September 2026 08:52

🔰گفت‌وگو با جواد عباسی مترجم کتاب «تاریخ پول در ایران»؛
پیوند ناگسستنی پول با تاریخ سیاسی
تغییر در وضعیّت پول تاثیرگذار بر زندگی مردم است

🔸جواد عباسی گفت: تاریخ پول با تاریخ سیاسی همواره پیوندی ناگسستنی داشته است. اگر پول را به عنوان یک وسیله مبادله فراگیر در سطح یک کشور و نیز در روابط اقتصادی با جهان خارج در نظر بگیریم، خودبخود این حکومت و سیاست است که می‌توانسته مدیریت آن را انجام دهد. به همین دلیل هم رابطه مستقیمی میان ثبات و اقتدار سیاسی با ارزش و کارایی پول وجود دارد. در سوی مردمی ماجرا هم به طور طبیعی هرگونه تغییری در وضعیّت پول بر زندگی مردم اثرگذار بوده است.

🔸یک نکته قابل توجّه هم این است که نویسندگان به این نتیجه رسیده‌اند که نظام پولی همچون رشته پیوندی در طول دوره مورد بحث یعنی از دوره صفویه تا پایان دوره قاجار بوده است. از نظر آنان یکی از رشته‌های پیوند بسیاری که دوره مورد نظر در این کتاب را پیوسته نگه می‌دارد، آن را درهم می‌تند و به پیوستگی آن کمک می‌کند، نظام پولی و نقشی است که با تعیین راه‌های کسب درآمد توسط دولت و پاداش‌دهی به کارکنان و سربازان، پرداخت مالیات توسط رعایا و معاملات بازرگانان با طرف‌های داخلی و خارجی خود، در مبادلات اقتصادی بازی می‌کرد. باوجود تغییرات بسیاری که در شیوه‌های عملکرد پول و کاربرد آن رخ داده، بسیاری از مشخصات نظام پولی در طی این دوران حدوداً پنج قرنی به همان شکل باقی ماند یا دست‌کم عوامل قویِ تداوم در آن نمایان است.

🔸همان‌طور که در دیباچه مترجم هم اشاره شده این کتاب می تواند الگویی برای تدوین تاریخ پول و نظام پولی در دوره‌های دیگر تاریخ ایران باشد. آنچه تاکنون در این زمینه در باره تاریخ پیشاصفوی داریم از حد برخی اشارات در ذیل تحولات اقتصادی بیشتر نیست. در کل هم تاریخ اقتصادی ایران که تاریخ پول و نظام پولی هم جزئی از آن است به طور دقیق و جامع آن جای بررسی و پژوهش بسیار دارد و عرصه مناسبی برای پژوهش نسل‌های جدید مورخان هستند. پژوهش‌هایی که می‌توانند جنبه میان‌رشته‌ای (تاریخ، اقتصاد، روابط خارجی و ...) داشته باشند. بدین معنا که لازم است پژوهشگر تاریخ در این زمینه‌ها نیز مطالعاتی داشته باشد. همچنین از نظر منبع‌شناختی منابعی چون شواهد و مدارک مادّی و باستان‌شناختی، اسناد اقتصادی و مانند آنها در چنین پژوهش‌هایی اهمیّت دارند.

🔸پول در واقع موضوعی فراگیر در تاریخ سیاسی، اجتماعی (که اقتصاد هم زیرمجموعه آن است) است و حتّی به عرصه‌هایی مانند فرهنگ (نامگذاری واحد پول، شکل و نقش رو و پشت پول و ...) و نیز روابط بین‌الملل نیز کشیده می‌شود. به عبارت دیگر شما به مطالعه در هر کدام از این عرصه‌ها که بپردازید، می‌توانید ردپای پول و نظام پولی را ببینید. از آنجا که این گستره اثرگذاری در مطالعات مربوط به تاریخ ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است، می‌توان تاریخ ایران را براساس تاریخ نظام پولی -مالی مورد بازنگری قرار داد و چه بسا به یافته‌های تازه‌ای بینجامد. باز هم یادآوری می‌شود که تاریخ پول با تاریخ سکّه و اسکناس و به طور کلّی واحد پولی و ایزار مبادله یکی نیست و در واقع اینها جزئی از تاریخ پول و زیرمجموعه آن هستند

ibna.ir/x6JTn

@ibna_official

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

05 September 2026 08:09

کنفرانس پژوهشی واکاوی #کودتای۲۸مرداد۱۳۳۲

در روز چهارشنبه ۲۸ مرداد۱۴۰۵ از ساعت ۱۷/۳۰ تا ساعت ۲۰/۳۰ کنفرانس پژوهشی #کودتای۲۸مرداد۱۳۳۲ در هفتادو سومین سالگرد این کودتای ننگین به دعوت شورای مرکزی#جبهه_ملی_ایران برگزار گردید.


پوران برومند : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

داریوش رحمانیان : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

عبدالحمید شمس : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

علی حاج قاسمعلی :نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

محمد توسلی : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

مهرگان وثوق : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

ناصر زرافشان : نشست واکاوی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ن

روابط عمومی#جبهه_ملی_ایران
تهران- شهریور ماه ۱۴۰۵

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

03 September 2026 07:06

در سایه فردوسی | کوش‌نامه

«قسمت چهارم منتشر شد»

مجری: محمد مهدی رئیسی، دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران

برای مشاهدهٔ، پیوندهای زیر را لمس کنید:

https://youtu.be/yGB-0Z9o2mY?si=K7FkM8GWY7RZmwB7

https://www.aparat.com/v/rfi3p70

📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسندیدنِ ویدیوها، از ما حمایت نمایید.

/channel/mardomnameh

مردم‌نامه (تاریخ مردم)

02 September 2026 07:54

ادامه یادداشت ☝️

🔸پس از تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت و آغاز عملیات خلع‌ید، مکی راهی خوزستان شد و نزدیک به سه ماه مسئولیت امور عمرانی آن منطقه را برعهده گرفت. در سال ۱۳۳۰ بود که او، در حرکتی نمادین، تابلوهای شرکت نفت ایران و انگلیس را از تأسیسات نفتی پایین کشید؛ کنشی که پیام تشکر مصدق و کاشانی را برای او به همراه آورد و مطبوعات و هواداران نهضت، لقب «سرباز فداکار وطن» را نثار او کردند (امیر مکی، ۱۳۹۷). در آن روزها، کمتر کسی گمان می‌برد که این پیوند استوار میان مکی و مصدق، دیری نخواهد پایید.
🔸نخستین ترک‌ها در این پیوند، آن‌گاه پدیدار شد که مصدق، برای پیشبرد سیاست‌های خود، لایحه‌ی اختیارات شش‌ماهه را از مجلس خواستار شد. مکی، برخلاف انتظار بسیاری از هم‌رزمان دیروزش، با این لایحه مخالفت کرد؛ مخالفتی که هواداران مصدق را چنان برآشفت که همان لقب پیشین او را با بازی‌ای تلخ، به «سرباز خطاکار وطن» بدل کردند. رویدادهای سی تیر ۱۳۳۱ و التهاب‌های پس از آن، این شکاف را عمیق‌تر کرد و مکی به‌تدریج در صف منتقدان مصدق قرار گرفت. با این همه، باید انصاف داد که مخالفت او با مصدق، هیچ‌گاه به معنای همراهی‌اش با کودتای مرداد ۱۳۳۲ نبود. چنان‌که در نخستین روز شهریور همان سال، تنها اندکی پیش از کودتا، او طی نامه‌هایی به شاه و نخست‌وزیر وقت هشدار داد که محاکمه‌ی مصدق در دادگاه نظامی، خلاف قانون است و او باید بر پایه‌ی قانون محاکمه‌ی وزیران محاکمه شود. همچنین، هنگامی‌که شاه به پیشنهاد خود مصدق، مقام وزارت دربار را به او پیشنهاد کرد، مکی از پذیرفتن آن سر باز زد. این جزئیات نشان می‌دهد که رابطه‌ی مکی و مصدق را نباید در قالب ساده‌ی دوستی و دشمنی خلاصه کرد؛ رابطه‌ای که به گفته‌ی برخی پژوهشگران، هم از اختلاف‌نظرهای سیاسی و هم از خصلت‌های شخصی دو طرف مایه می‌گرفت.
🔸سال‌ها پس از این رویدادها نیز، پرونده‌ی داوری درباره‌ی مکی همچنان گشوده مانده است. برخی از نزدیکان او، از جمله فرزندش امیر مکی که خود پژوهشگر تاریخ است، وی را در زمره‌ی همان «مردان طلایی نفت» می‌شمارند که با ایثار و شجاعت، حقوق ازدست‌رفته‌ی ملتی را بازستاندند. در برابر، برخی دیگر از فعالان سیاسی آن نسل، خصلت‌هایی چون جاه‌طلبی، سیاست‌بارگی، شعارزدگی و خودخواهی را از علل اصلی اختلاف او با مصدق برشمرده‌اند (ایسنا، ۱۳۹۹). این دوگانگی در قضاوت، خود گواهی است بر پیچیدگی شخصیت مردی که هرگز در قالب یک تصویر واحد نمی‌گنجد.
🔸پس از کودتا، مکی برای چندی از کانون سیاست ایران دور ماند تا آن‌که در سال ۱۳۳۹، بار دیگر و این‌بار در کنار بقایی، سازمانی به نام «نگهبان آزادی» بنیاد نهاد و علیه تقلب در انتخابات دوره‌ی بیستم مجلس اعلام جرم کرد. این حرکت، اگرچه کوتاه بود، نشان می‌داد که مکی حتی پس از کناره‌گیری نسبی از سیاست رسمی، همچنان نسبت به سلامت روندهای انتخاباتی حساسیت نشان می‌داد؛ حساسیتی که ریشه در همان روزهای مبارزه با نفوذ بیگانه و فساد داخلی داشت. این کوشش دیری نپایید؛ فعالیت سازمان متوقف شد، مکی بازداشتی یک‌ماهه را از سر گذراند و این رویداد را می‌توان واپسین حضور پررنگ او در صحنه‌ی سیاست ایران دانست.
🔸با کناره‌گیری تدریجی از سیاست، مکی به آن‌چه شاید بتوان مهم‌ترین میراث او خواند، روی آورد: تدوین تاریخ. کتاب «تاریخ بیست ساله‌ی ایران»، که نخستین جلدش را سال‌ها پیش، در بحبوحه‌ی روزنامه‌نگاری‌اش در ۱۳۲۱ منتشر کرده بود (مکی، ۱۳۲۱)، اکنون فرصتی یافت تا در جلدهای بعدی تکمیل شود. این کار عظیم، که سرانجام در هشت جلد و در بازه‌ای نزدیک به چهل سال، تا سال ۱۳۶۴ به پایان رسید (مکی، ۱۳۶۴)، شرح مفصلی است از فروپاشی سلطنت قاجار، عوامل آن، برآمدن رضاشاه و سال‌های سلطنت او، اشغال ایران به دست نیروهای متفقین در جنگ جهانی دوم و سرانجام، روی‌کارآمدن محمدرضا پهلوی. آن‌چه این اثر را از بسیاری از تک‌نگاری‌های هم‌روزگارش متمایز می‌کند، دسترسی نویسنده به اسناد و آرشیوهایی است که خود در جریان فعالیت‌های سیاسی و روزنامه‌نگاری‌اش گرد آورده بود؛ ترکیبی از تجربه‌ی زیسته و پژوهش مستند که کمتر مورخ صرفاً آکادمیکی می‌توانست بدان دست یابد.
🔸با این همه، پژوهشگران نسل‌های بعد، هرچند از جانب‌داری‌های سیاسی نویسنده در برخی بخش‌های این اثر آگاه‌اند، همچنان آن را در زمره‌ی منابع دست‌اول تاریخ معاصر ایران قرار می‌دهند؛ اثری که باید، مانند هر خاطره‌نگاری سیاسی دیگر، در کنار اسناد و روایت‌های مستقل خوانده شود تا دانشجوی تاریخ بتواند میان واقعیت و توجیه شخصی نویسنده تمایز نهد. این هشدار، نه انکار ارزش اثر، که یادآوری اصلی در روش‌شناسی تاریخ‌نگاری است.

ادامه یادداشت 👇

/channel/mardomnameh