3156
یادداشتها، ترجمهها و همرسانیهای عبدالرضا شهبازی در حوزهی دیرینهشناسی و زمینههای مرتبط
وقتی کرگدن چیزی نبود جز حکاکی
بهتازگی نوشتهای از من با عنوان:
When the Rhinoceros Was Only an Engraving: A Historical Account of the Fossilised Narratives and the Resurrected Readings of Evolution in Iran
بهعنوان فصل دوم کتاب Humanities in Iran، به ویراستاری مجید دانشگر، محسن فیضبخش، آذر میرزایی و سجاد رزوی، از سوی انتشارات Brill منتشر شده است.
این پژوهش حاصل دو دهه تلاش برای یافتن منابع دیریاب مرتبط با تاریخ طبیعی است؛ نوشتن آن نیز به نیت این کتاب، از آستانهٔ همهگیری کووید-۱۹ با دعوت مجید دانشگر شروع شد.
عنوان فصل به استعارهٔ کرگدن آلبرشت دورر اشاره دارد؛ حکاکیای که دورر بر اساس گزارشهای شنیدهشده و بدون مشاهدهٔ مستقیم کرگدن پدید آورد و برای مدت طولانی تنها تصویر از این حیوان در اروپا بود. در یکی از نشستهایی که در پژوهشکده تاریخ علم برگزار شده بود (افتتاحیه همایش تاریخنگاری علم؛ نظریه و روش، ۲۰ دی ماه ۱۳۹۶) دکتر حسین معصومی همدانی ماهیت تاریخ علم را به وضعیت کرگدن دورر در اروپای پانصد سال پیش تشبیه کرد. من این استعاره را از ایشان دزدیدم و آن را به وضعیت بسیاری از علوم جدید از جمله تاریخ طبیعی و به ویژه نظریه تکامل در بدو ورود به ایران تشبیه کردم؛ گرچه باید گفت به تدریج این تصویر کرگدن کامل شد و سرانجام جانور حکشده جان گرفت و از برگهای کاغذ بیرون آمد.
در این فصل تاریخ مواجهه با علوم طبیعی جدید و به ویژه نظریهٔ تکامل در ایران را بررسی کردهام؛ اما موضوع آن صرفاً تاریخ ورود داروینیسم به ایران نیست. در این فصل تلاش کردهام منابع و روایتهایی را دنبال کنم که در شکلگیری فهم ایرانی از طبیعت و علوم طبیعی از قرن نوزدهم به بعد نقش داشتهاند. یکی از محورهای اصلی فصل، کتاب جانورنامهٔ ناصری، اثر میرزا تقیخان انصاری کاشانی، است. این کتاب مدتها بهاشتباه بهعنوان ترجمهٔ فارسی خاستگاه گونههای داروین معرفی میشد، اما نه تنها جانورنامه ربطی به داروین و نظریه او ندارد، بلکه انتساب هر شکلی از نظریه تکامل به این کتاب، ناشی از ناتوانی در تفکیک و تشخیص تاریخ طبیعی پیشا-تکاملی و خلط مباحثی مثل جنینشناسی و فیزیولوژی است.
اهمیت واقعی جانورنامه را نباید در ارتباط آن با نظریه تکامل جست؛ به خصوص که چنین ارتباطی درحقیقت وجود نداشته و چه بسا به رسمیت نشناختن موضوعات دیگر علمی به خصوص تاریخ طبیعی (یا به قول جانورنامه: داستان طبیعی) باعث شده کسانی به زور انتسابی ساختگی میان این کتاب و آن نظریه برقرارکنند. برعکس؛ اهمیت کلیدی جانورنامه در این است که نخستین اثر دربارهٔ حیات وحش بومی ایران محسوب میشود؛ اثری که جانوران ایران را نه در چارچوب شکار یا سرگرمیهای درباری، بلکه بهعنوان موضوعی مستقل برای مطالعه بررسی میکند.
در این فصل، تحولِ تاریخیِ مطالعهٔ مستقیم طبیعت ایران را طی بازه زمانی درازی، از دوره قاجار و پهلوی تا امروز، به گذار از «حکاکی کرگدن» به مشاهده و پژوهش واقعی تشبیه کردم.
به سرانجام رسیدن این برنامه پژوهشی حاصل کمکهای افراد زیادی بوده است، به ویژه خانوادهام که سالها وسواس جنونآمیز من در گردآوری منابع این پژوهش را دیدند، لب گزیدند و صبوری گزیدند. در این مسیر، قدردان مشورتهای عالمانه و دلالتهای دستگیرانه امیرمحمد گمینی، حسین معصومی همدانی، محمد معصومی، محمدحسین کازرون، محمد کرامالدینی، حسین شهرابی و عبدالرضا شهبازی هستم. همچنین از مجید بریری، امیربهرام خسروی مقدم و مهدی مرعشی که زحمت بررسی متن را کشیدند ممنونم. دستآخر، رسیدن به منابع کمیاب بدون کمک دوستان متخصصم ممکن نبود: نازنین هنرکار، مجتبی ذوقی، مهدی بحری، مهدی توکلی، داوود لطیف، سعید پژوهنده، احسان مهربانفر، یوسف میرزا کلهر، فرزاد کاکاوندی نادری، محمدحسین تقوی، میلاد عسگری و بابک پوراصغر.
🔳 مخاطب مجموعهی چهارجلدی و کاملاً مصوّر Prehistoric Life در وهلهی اول کودکان و نوجوانان هستند (اواخر دبستان و اوایل متوسطهی اول - حدوداً ۱۰ تا ۱۳ سال) و در وهلهی دوم عمومی کسانیاند که میخواهند بهزبانی ساده و غیرفنی نخستین گامها را برای شناخت حیات ماقبل تاریخ بردارند.
تاریخ حیات پرسلولی شامل سه دوران است:
▪️دوران پالیوزوئیک - شامل دورههای کامبرین، اوردوویسین، سیلورین، دوونین، کربونیفر و پرمین - که از ۵۴۰ تا ۲۵۱ میلیون سال قبل به طول انجامید.
▪️دوران مزوزوئیک - شامل دورههای تریاس، ژوراسیک و کرتاسه - که از ۲۵۰ تا ۶۶ میلیون سال قبل به طول انجامید.
▪️دوران سنوزوئیک که از ۶۵ میلیون سال قبل شروع شده است و تا اکنون ادامه دارد.
عناوین کتابها:
◻️Early Life the Cambrian Period Through the Triassic Period (2026)
◻️A Warm, Wet World the Jurassic Period (2026)
◻️Dinosaurs Rule the Cretaceous Period (2026)
◻️Age of Mammals the Cenozoic Era (2026)
◾️اگر اوایل دورهی درک مطلب انگلیسی متوسطهتاپیشرفته هستید (اینجا) میتوانید شروع کنید به خواندن این کتابها.
- عبدالرضا شهبازی
@Englishnutsbolts
◼️Exploring Fossils (2026)
◻️Claudia Martin
🔳 کتاب کاملاً مصور بالا در اصل برای آشنایی با دنیای فسیلها و مبانی دیرینهشناسی نوشته شده است و در خلال حدود ۵۰ صفحه به موضوعاتی مانند چگونگی تشکیل فسیلها، انواع فسیل، روشهای کشف و مطالعهی آنها، نقش فسیلها در بازسازی تاریخ حیات روی زمین و معرفی برخی از مهمترین گروههای جانوری و گیاهی فسیلشده میپردازد.
مخاطب هدفِ این اثر دانشآموزان ۱۰ تا ۱۳ سالهاند، اما به دلیل نثر روان، ساختار آموزشی و واژگان علمیِ قابلفهم، برای انگلیسیآموزان بزرگسال (و علاقهمند به علوم طبیعی) که از نظر درکمطلب در سطح حدوداً متوسطه هستند نیز منبعی بسیار مناسب برای تقویت مهارت درک مطلب در حوزهی علم است.
لابلای کتاب البته به اصطلاحات خاص دیرینهشناسی هم مثل
fossilization
sediment
paleontologist
coprolite
برمیخوریم.
▪️خانم کلودیا مارتین، اهل انگلستان و دانشآموختهی دانشگاه بریستول، نویسندهی پرکار آثار غیرداستانی برای کودکان و نوجوانان (و گاه بزرگسالان) است و بخش زیادی از آثارش به علوم زمین، سنگها، کانیها، بلورها و فسیلها اختصاص دارد.
- عبدالرضا شهبازی
@Englishnutsbolts
در بالا سه قطعه تصویر آمده است از سه صفحه از کتابی معتبر دربارهی تاریخ طبیعی که دیرینهشناسی بسیار سرشناس آن را نوشته و انتشارات صاحبنام آکسفورد آن را چاپ کرده است.
🔳 در تصویر بالایی، در نشان دادن قدیمیترین فسیلها عدد ۳ میلیون و پانصد هزار سال را نوشته که غلط است و درستش ۳ میلیارد و پانصد میلیون سال است.
🔳 در تصویر میانی، سال تولد استنلی میلر را به اشتباه ۱۹۲۰ نوشته است که غلط است و درستش ۱۹۳۰ است.
🔳 در تصویر پایین اشتباه عمیقتری رخ داده است که اطلاع از آن نیازمند دقت افزونتری است.
در متن کتاب آمده است که «کوتاهزمانی بعد از ظهور گیاهان، حشرات، کِرمها و جانوران کوچک دیگری پدید آمدند که میتوانستند در خلال شاخههای سادهترین گیاهان خشکی مکانی برای زیستن و تغذیه بیابند. بعد از این جنبندگان کوچک، نخستین مهرهدارانِ روی خشکی پدیدار شدند و این زمانی بود که موجود ماهیشکلِ درشتاندامی خود را به ساحل پُرگِلولای حاشیهی آب کشاند و شروع به خوردن مگسها کرد.»
اشکال در کلمهی «مگسها» است.
آن برههی زمانی که نویسنده از آن سخن میگوید تقریباً مربوط است به ۴۰۰ میلیون سال قبل، یعنی اواخر دُونین بالایی و در این هنگام مگسهای حقیقی (true flies) هنوز به تکامل نرسیده بودند.
مگسها از راستهی Diptera (دوبالان) مشتق شدهاند و دوبالانِ حقیقی نیز بسیار دیرتر در صحنهی حیات پدیدار شدند؛ حدود ۲۴۰ میلیون سال قبل و در تریاس میانی.
بنابراین درست آن است که بهجای flies گذاشته شود insects یا حتی تعبیر عامیانهتر bugs، که در ترجمه هم میتوان نوشت «حشرات».
🟦 خطای اول و دوم بهاحتمال زیاد حاصل غلط تایپی (typo) است و خطای سوم بیشتر ناشی از تعجیل و کمدقتی.
🟩 حاصل اینکه فکر نکنیم چنین خطاهایی فقط در تالیفات وطنی رخ میدهند و کتابهای چاپ خارج مصون از خطا هستند.
دیگر اینکه نه بزرگی نام نویسنده به ما در صحّت مطلب اطمینان صددرصد بدهد و نه سرشناسبودنِ انتشارات.
- عبدالرضا شهبازی
@Englishnutsbolts
◼️The Seventy Great Mysteries of the Natural World (2008)
◻️Edited by Michael Benton
🔳 کتاب فوقالعاده خواندنی و پراطلاعی که فایل پیدیافش را در بالا میتوانید دانلود کنید شامل هفتاد مقالهی عمومی است دربارهی هفتاد موضوع بنیادی و جذاب در حیطهی دنیای طبیعی.
هر کدام از این مقالات را، که مخاطبشان عموم افراد کنجکاو و علاقهمند به دنیای طبیعی است، متخصصی نوشته که عمری را در آن زمینهی خاص به پژوهش گذرانده است.
امتیاز بسیار بارزِ کتاب بالا این است که پروفسور مایکل بنتون، استاد دیرینهشناسی در دانشگاه بریستول انگلستان و یکی از غولهای دیرینهشناسی جهان، ویرایش کل مقالات آن را بر عهده داشته و خود نیز نویسندهی چهار مقاله از این مجموعه بوده است.
دو تا از کتابهای بنتون جزو کتابهای درسی رشتهی دیرینهشناسی در اغلب دانشگاههای دنیاست. بنتون، همچنین، سرپرست یکی از دو تیمی بود که سال ۲۰۱۰ موفق به تعیین رنگِ پَرِ دایناسورهای پَردار شدند و با این کار فصل نوینی در تاریخ پژوهشهای دیرینهشناسی گشودند.
معرفی کتاب بالا را، از زبان خودِ بنتون، از اینجا ببینید و بشنوید.
- عبدالرضا شهبازی
@Englishnutsbolts
یادداشتها و ترجمههای مرا در حوزهی زبانشناسی و مغز و زمینههای مرتبط در کانال "زبان و مغز" بخوانید.👇👇👇
@LingBrain
◼️Ends of the Earth (2025)
◻️Neil Shubin
🔳این آخرین کتاب نیل شوبین، دیرینهشناس صاحبنام آمریکایی، است که بهتازگی منتشر شده است.
شوبین در این کتاب سفرها و کشفیات خود در قطب شمال و جنوب را شرح میدهد و تاریخچه، شکلگیری و ماهیت دو کلاهکِ یخی کرهی زمین را زیر ذرهبین میبرد و ربط و نسبتشان را با تاریخِ حیات زمینِ میکاود و از گذشتهی سیارهی سبز به آیندهاش نقب میزند.
قبلاً مطلبی دربارهی نخستین کتاب شوبین - ماهی درونیِ شما - که موجب شهرت او شد نوشتهام (اینجا را ببینید).
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
◼️Vertebrate Palaeontology (2024)
▫️Fifth Editon
◻️Michael J. Benton
@dirinenegar
حدود ۱۷۰ میلیون سال قبل، در ژوراسیک میانی از دوران مزوزوئیک، و در جزیرهای با آب و هوای گرم و واقع در عرضهای میانهی جغرافیایی، دایناسورهای گردندرازِ غولپیکری که آنها را سوروپود مینامیم روی بستر مردابِ آب شورِ کمعمقی صدها ردِ پا از خود بر جای گذاشتند.
◽️نقاشی از جان هود
◾️توضیح:
نقاشی دو اشکال دارد:
اول اینکه دایناسور گوشتخوارِ کوچک باید بدنی پوشیده از پَر داشته باشد، حال آنکه چنین نیست.
دوم اینکه دستان این دایناسور باید رو به جلو قرار بگیرد و نه رو به عقب، آنگونه که در تصویر میبینیم.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
◼️Evolution of the Ammonoids (2024)
◽️Kate LoMedico Marriott
@dirinenegar
◼️Paleontological Data Analysis (2024)
◻️Øyvind Hammer and David A.T. Harper
@dirinenegar
این کتاب جدیدِ نیل شوبین، دیرینهشناس آمریکایی، است که چهارم فوریهی ۲۰۲۵ (۱۶ بهمن ۱۴۰۳) منتشر خواهد شد.
این کتاب در واقع گزارشی از سفرهای متعدد شوبین به قطب شمال و جنوب و نتایجِ پژوهشهای دیرینهشناختی و زیستشناختی او در شمالگان و جنوبگان است.
از شوبین تاکنون این کتابها به فارسی ترجمه شدهاند:
۱- ماهی درونی شما
این کتاب دو بار به فارسی ترجمه شده:
◽️ماهی درونی شما/ نیل شوبین/ترجمهی نیلوفر فشنگساز/انتشارات خانه زیستشناسی/۱۳۹۲، ویراست دوم ۱۳۹۶
◽️ماهی درونی شما/ نیل شوبین/ ترجمهی محمدرضا توکلی صابری/ انتشارات معین/ ۱۴۰۰
۲- عالم درون
◽️عالم درون/ نیل شوبین/ ترجمهی شادی حامدی و نیلوفر فشنگساز/ نشر کتاب سده
◼️قبلاً مختصری دربارهی کتاب "ماهی درونی شما" نوشتهام. اینجا را ببینید.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
شفق قطبی
زمان: کربونیفر پیشین (میسیسیپین)
حدود ۳۵۰ میلیون سال قبل
مکان: نواحی شمالی سیبری امروزین
بر خلاف تصاویر معمولی که از جنگلهای انبوه و پوشش گیاهی متراکم و بندپایان متنوع از دورهی کربونیفر در ذهنمان تداعی میشود (و همگی هم مربوط به عرضهای میانهی جغرافیایی است)، در نواحی قطب شمال پوشش گیاهی بسیار تُنکتر و خلوتتر (عمدتاً شامل چند گونهی معدود از سرخسها و پنجهگرگیان) بود.
در آن دوره، نواحی قطبی مطلقاً به سردی امروز نبود، از برف و یخبندان خبری نبود و دمای هوا از ۱۰ درجهی سانتیگراد پایینتر نمیآمد.
حدود ۲۰ میلیون سال بعد از تصویر فرضی فوق بود که در نواحی جنوبی اَبرقارهی کُهن گندوانا (Gondwana) بهتدریج هوای سرد حاکم شد که تا ۳۰ میلیون سال آتی، یعنی تا آغاز دورهی بعد، پرمین، استمرار داشت.
در نواحی شمالی اما که جزیی از ابرقارهی لوراسیا (Laurasia) بود حتی در نواحی قطبی هم، بهرغم غیبتِ چندماههی خورشید در طول سال، همچنان آب و هوای معتدل حاکمیت داشت.
در نواحی قطب شمال در آن دوره، جانداران خشکیزی تقریباً حضور نداشتند، برخلاف ظهور شگفتانگیز بندپایان در عرضهای میانه که موجب شد کربونیفر را عصر بندپایان بنامند.
کافی است تصور کنید در سکوت وهمانگیز بیشهزارهای خلوت سرخسها و پنجهگرگیان، در هوایی دلپذیر و معتدل، گام بر میدارید و از تماشای شفق خیالانگیز قطبی لذت میبرید. همهجا ساکت است و صرفاً خشخشی هر از گاهی شنیده میشود که حاصل عبور نسیم از لابلای پوشش گیاهی است.
حدوداً ۱۱۰ میلیون سال بعد دایناسورها بهتدریج ظاهر شدند و بیش از ۳۴۹ میلیون سال طول کشید تا کمکم سروکلهی انسانهای امروزین پیدا شد.
- عبدالرضا شهبازی
▫نقاشی از Yury Priymak
@dirinenegar
تا جایی که میدانیم حیات از آغاز شکلگیری آن در حدود ۴ میلیارد سال قبل تا حدود ۶۳۰ میلیون سال قبل بهشکل تکسلولی بوده است و در بازهی زمانی ۶۳۰ تا ۵۴۲ میلیون سال قبل که آن را دورهی ادیاکاران (Ediacaran) مینامیم حیات پیچیده و پرسلولی پدید آمد (هرچند در اَشکال ابتدایی و البته کاملاً آبی).
پایان دورهی ادیاکاران مصادف است با آغازِ پدیدهی رازآلود انفجار کامبرینی (CambrianExplosion) که طی آن شاخههای اصلی جانوریِ پرسلولی ظاهر شدند و این برههی کوتاه خود بخشی از دورهی کامبرین، یعنی نخستین دوره از دوران پالیوزوئیک است.
یکی از پرسشهای اساسی دربارهی دورهی ادیاکاران این است که اصولاً چه عامل یا عواملی باعث رخداد حیات پیچیده در آن شد؟ چه شد که حیات پرسلولی از دلِ حیات تکسلولیِ چندمیلیاردساله پدید آمد؟
فشارهای محیطی، تغییرات ژنی و تعاملهای بومشناختی معمولاً از جمله احتمالاتی است که برای چرایی پیدایش حیات پرسلولی مطرح میشود.
ولی نتایج پژوهشی که در ماه مه ۲۰۲۴ منتشر شد چرایی رخداد این پدیده را به عاملی کاملاً متفاوت نسبت داد.
به باور این گروه از پژوهشگران از دانشگاه روچستر، طی دورهی ادیاکاران میدان مغناطیسی زمین بسیار سست شد و حدود ۳۰ برابر از مقدار آن در قبل از آن و حتی امروزه کمتر شد. این مقدار کاهشِ قدرت میدان مغناطیسی زمین در طول تاریخ این سیاره بیسابقه بوده است، چه قبل از آن و چه بعد از آن.
این کاهش شدید موجب شد ذرات باردارِ خورشیدی راحتتر بتوانند اتمهای سبک جو زمین را از جو جارو و در فضا رها کنند و چه اتمی سبکتر از هیدروژن؟ طی ۲۶ میلیون سال هیدروژن بسیاری بههمین طریق از جو زمین خارج شد و به همین دلیل مقدار اکسیژن جوی رو به فزونی گرفت (چون ترکیب با هیدروژن و تشکیل مولکول آب کمتر رخ میداد). سطح بالاتر اکسیژن جوی موجب شد مقدار زیادی از اکسیژن نیز در آب اقیانوسی حل شود.
نتیجهی این تحولات امکان ظهور و بروز انواعی از حیات پیچیده و پرسلولی در اقیانوس بود چون حیات متحرک (mobile) و پیچیده و پرسلولی برای سوختوساز خود و نیازمندیهای زیستی محتاجِ سطح خیلی بیشتری از اکسیژن است (در قیاس با اسفنجها یا حیات میکروبی که به سطح پایینی از اکسیژن نیاز دارند).
در محیطی که زنجیرهی شکارگر و شکار وجود دارد سطح نیاز به انرژی بسیار بالاتر از محیطی است که چنین زنجیرهای در آن برقرار نیست.
اما پژوهشگران چگونه توانستند کاهش شدید میدان مغناطیسی زمین را در آن مقطع نشان دهند؟
آنها موفق شدند شدت میدان مغناطیسی زمین را با روشهای پیچیده و نوآورانهای از طریق سنجشِ مغناطیس ضبطشده در کریستالهای فلدسپات و پیرکسینِ متعلق به همان دوره رصد کنند.
اما این دورهی سستیِ شدید میدان مغناطیسی در آغاز دورهی کامبرین برطرف شد و شدتش بسیار بیشتر شد.
اگر آن سستی تا امروز برقرار میماند، زمین اکنون سیارهی کاملاً متفاوتی میبود چون بهتدریج همهی آبش را از دست میداد و خشک میشد.
◽️اصل مقاله را از اینجا بخوانید.
◽️تصویر بالا نمایی فرضی را نشان میدهد از حیات در دورهی ادیاکاران.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
◼️The Princeton Encyclopedia of Dinosaurs: Theropods (2026)
◻️Bryce Jones, Illustrated by Egidio Viola
@dirinenegar
◼️Critical History for Tomorrow’s Paleontology (2026)
◻️Victor Monnin
@dirinenegar
اگر میبینید بعد از سالها پراکندهآموزی و دیمیخوانی انگلیسی و بدون کمک گرفتن از راهنماییهای حرفهای همچنان در درک مطلب انگلیسی در خم یک کوچهاید، عاقلانه نیست که این مسیر اشتباه را برای سالهای بعد هم ادامه دهید.
بدون پیروی از یک برنامهی اصولی و حسابشده و منسجم، در درک مطلب انگلیسی پیشرفت خاصی نخواهید کرد.
دورههای درک مطلب انگلیسی دقیقاً برای شما تالیف و تدوین شده است تا از این گمگشتگی و هدررفتِ وقت و انرژی رها شوید و در مسیر مطمئنِ درک عمیق انگلیسی گام بردارید.
👇👇👇👇👇
◽️دورهی درک مطلب انگلیسی از مبتدی تا متوسطه (۳ بسته)
◽️دورهی درک مطلب انگلیسی از متوسطه تا پیشرفته (۹ بسته)
- عبدالرضا شهبازی
مدرّس و مترجم زبان انگلیسی
@abdorrezashahbazi
@Englishnutsbolts
◼️ زمان: ۱۷۵ میلیونسال قبل (اواخر ژوراسیک پیشین، دوران مزوزوئیک)
◼️مکان: ساحلی در انگلستانِ امروزین
در جلوی تصویر و روی خط ساحلی ردِپای مِگالوسوروسی (Megalosaurus) دیده
میشود. این دایناسور که احتمالاً در پی لاشه و مردار در این حوالی پرسه میزند، ازگوشهی راست تصویر در حال خارج شدن است.
آن طرفتر، تعدادی رامفورینکوس (Rhamphrhynchus) مشغول صید ماهیاند.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
جمجمههای عجیب و صاحبان عجیبتر آنها
نخجیکی از عرفان خسروی
احتمالا همهتان این میم را دیدهاید. جمجمه اسب آبی در بالاست؛ میانه، تصوری است که لابد فضاییها (یا هر کسی که صاحب زنده جمجمه را ندیده باشد) با مشاهده چنین جمجمهای از صاحب آن پیدا خواهند کرد و در نهایت، پایین، تصویر صاحب اصلی جمجمه است.
◼️Fossils at a Glance (2010)
◻️Clare Milsom & Sue Rigby
▫️یکی از بهترین منابع در فسیلشناسیِ مقدماتی
@dirinenegar
کانال دیگرم که مختصِ آموزش انگلیسی و ترجمه است:
@Englishnutsbolts
انگلیسی زیر ذرهبین
درست است که دایناسورها بسیار متنوع بودند و حدود ۱۸۰ میلیون سال تقریباً بر تمامی زیستگاههای خشکی حکومت کردند، درست است که جذابیت این جانداران میتواند دستمایهی ساخت مستندها و فیلمها و سریالهای بسیاری شود که تاکنون هم چنین بوده است، همچنین، درست است که فسیلهای بسیار و متنوع و زیادی از آنها تقریبا در همه جای دنیا یافت شده است و شناخت ما از این جانداران را بسیار افزایش داده است، با این همه، دیرینهشناسی مساوی با دایناسورشناسی نیست.
دایناسورها فقط بخش کوچکی از تاریخ چهار میلیاردسالهی حیات روی زمین هستند. همهی این تاریخ موضوع علم دیرینهشناسی است؛ از نخستین جرقههای حیات، چند صد میلیون سال پس از شکلگیری زمین، تا همین یک میلیون سال اخیر. طی این بازهی بسیار طولانی، میلیونها گونهی حیات پدید آمدند، تکامل یافتند، منقرض شدند و احیاناً به روزگار کنونی رسیدند.
کار دیرینهشناسی بررسی و شناخت کل تاریخ حیات روی زمین است، خصوصاً سه دوران پالئوزوئیک، مزوزوئیک و سنوزوئیک که جمعاً حدود ۵۴۰ میلیون سال به طول انجامیدهاند.
دایناسورها صرفاً درنگی کوتاه بودهاند در تاریخ حیات و صرفاً متمرکز در دوران مزوزوئیک یا حیات میانی.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
این یادداشت را اوایل سال ۱۳۹۶ نوشتم که اکنون با اندکی ویرایش آن را مختصرتر بازنشر میکنم:
ماهنامهی دانشمند در شمارهی فروردین ۱۳۹۶ خود پروندهای را اختصاص داد به بررسی دایناسورها؛ خصوصاً دایناسورهایی که روزگاری در ایران میزیستهاند.
در این شماره دو مطلب آمده است که جای تامل دارد ولی نخست از عکس روی جلد مجله آغاز میکنم که در بالا هم آن را قرار دادهام.
آنچه در این تصویر دیده میشود «علیالظاهر» رپتوری است از خانوادهی درومیوسوریدها (Dromaeosauridae) که چنگال داسیشکل و برگشتۀ انگشت پای آن، تردید را در هویت این دایناسور تروپود از میان میبرد. این تصویر کاملاً نادرست است. سالهاست که کاملاً مشخص شده اعضای این خانواده بدنی کاملاً پوشیده از پر داشتهاند، بالهای سه انگشتی مزین به شاهپر داشتهاند، و در انتهای دم نسبتا بلندشان هم بادبزنی از پر داشتهاند.
آنچه در تصویر روی جلد مجله آمده است تصویری کاملاً قدیمی و غیر علمی از این دایناسورهاست که بیشتر یادآور سری فیلمهای پارک ژوراسیک است و نشان میدهد فردی که چنین تصویر غلطی را انتخاب کرده است به دور از مطالعات دیرینهشناختی دایناسورها و متاثر از محتوای شبهعلمی سری فیلمهای پارک ژوراسیک بوده است.
از آن دو مطلبی که بالاتر اشاره کردم یکی
در صفحۀ ۱۹ یادداشتی تکصفحهای آمده است از یکی از استادان دانشگاه در رشتهی زمینشناسی و دیرینهشناسی تحت عنوان «دایناسورها در ایران».
نویسنده در جایی مینویسد: «در سایر زمانهای مزوزوئیک، ایران بیشتر در شرایط دریایی بهسر برده و انتظار میرود که فسیلهای دایناسورهای دریایی در رسوبات آن یافت شود.»!
مگر دایناسور دریایی هم داریم؟!
دایناسورها (تا جایی که اکنون میدانیم) همگی خشکیزی (terristerial) بودهاند و هیچ دایناسوری ساکن دریاها نبوده است. چنین سخنی برای یک استاد دانشگاه در رشتۀ زمینشناسی که اتفاقاً دربارهی دایناسورها قلم میزند و معتقد است که «کشفیات جدید نگارنده در سالهای اخیر در منطقهی بلدهی استان مازندران، نقطهی عطفی در دیرینهشناسی دایناسورها در ایران» است خبطی بزرگ و ذنب لایغفر است.
در ادامهی مطلب، ایشان بار دیگر تصریح میکند که «همچنین برای اولینبار در منطقهی کپهداغ در شمالشرق ایران قطعهای از استخوان کتف دایناسور دریایی پلزیوزوروس به سن کرتاسه کشف شد.»!
سردهی پلزیوزوروس (Plesiosaurus) مطلقاً هیچ ربط مستقیم و نزدیکی با دایناسورها نداشته است. تبار تکاملی آنها چیز پنهانی نیست و با جستوجویی ساده در اینترنت هم میتوان آن را دریافت.
فقط الان دارم به این فکر میکنم کسی که فرق دایناسور با غیر دایناسور را نمیداند و نمیفهمد چگونه کشفیاتش میتواند «نقطهی عطفی در دیرینهشناسی دایناسورها در ایران» باشد؟
در صفحهی ۵۶ مطلب دیگری آمده است تحت عنوان «دراکولای ترانسیلوانیای کهن.»
در این مطلب نسبتاً کوتاه از هاتزگوپتریکس (Hatzegopteryx) بهعنوان «دایناسور غولپیکر» اسم برده میشود!
هاتزگوپتریکسها اصلاً دایناسور نیستند، بلکه عموزادههای نزدیک دایناسورها هستند و در گروهی مجزا از دایناسورها به نام ترسورها (Pterosauria) طبقهبندی میشوند. بیش از دو دهه است که فسیلهای این خزندههای مودارِ بالپوستی کشف شدهاند و در سال ۲۰۰۲ هم توصیف و نامگذاری شدند، نه «به تازگی» که نویسنده مدعی است.
نکتهی تاسفبار این است که نویسنده بدفهمی خود را از زبان دیرینهشناسان نگونبخت به خوانندهی ناآگاه منتقل میکند و میگوید که «دیرینهشناسان» در پی آنند که «دریابند این دایناسورها چگونه در دورهی کرتاسه در این مکان [رومانی امروزین] زندگی میکردهاند.»
برداشت من این است که درک این دو نویسنده از «دایناسور» در حد دانش عامهی مردم و احیاناً سازندگان سری فیلمهای پارک ژوراسیک است که به هر موجود دندانتیز و بزرگی دایناسور میگویند. ولی چرا افرادی با چنین سطح نازلی از دانش دیرینهشناسی میباید در یک نشریهی «علمی» برای عموم دربارهی دایناسورها مطلب بنویسند؟
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
◽فرجامِ دایناسورها
▪️نوشتهی پیتر وارد
▪️ترجمهی عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar
پرندهی وحشت (terror bird) صبحهنگام خیره به دشت روبروست و رویای شکار میبیند.
زمان: ۲۳ میلیون سال قبل، طلیعهی دورِ میوسن از دورهی نئوژن از دوران سنوزوئیک
مکان: جایی در برزیل امروزین
◾این پرنده گونهای از یکی از سردههای منقرضشدهی پرندگانِ بیپرواز غولپیکرِ گوشتخوار است با نام علمی پارافیسورنیس (paraphysornis).
تنها گونهی شناختهشدهی این سرده پارافیسورنیس برازیلینسیس (Paraphysornis brasiliensis) نام دارد که طول بدنش حدود دو متر و جمجمهاش از پسِ کله تا نوکِ منقارِ بلند و خوفناک و نیرومندش حدود ۶۰ سانتیمتر بود.
ارتفاع پرنده نیز از سطح زمین به بیش از ۲ متر بالغ میشد.
پارافیسورنیس برازیلینسیس طعمههایش را عمدتاً از بین پستانداران انتخاب میکرد و استراتژی شکارش نیز عموماً مبتنی بر غافلگیری و حملات برقآسا بود تا تعقیب و گریز طولانی با شکار.
- عبدالرضا شهبازی
@dirinenegar