سایه و موسیقی

25 August 2023 22:42

توصیف تصنیف دوردستان برگرفته از کتاب #شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
(معادلی برای تضمین در موسیقی)

در آثار موسیقایی ساخته‌شده با شعر سایه نمونه‌ای که با تضمین مصرع یا بیت در شعر همسانی داشته باشد توان یافت. صادق تسبیحی در میانه و پایان غزل «گنج گم‌شده» بر بخشی کوتاه از شعر «غزل سه» سرودۀ امید آهنگ نهاده است. در آغاز دو بیت نخست غزل سایه، که ناله‌ای بر هجران از زبان دلداده است، خوانده می‌شود:
هوای روی تو دارم نمی‌گذارندم
مگر به کوی تو این ابرها ببارندم

مرا که مست توام این خمار خواهد کشت
نگاه کن که به دست که می‌سپارندم (سیاه‌مشق، ص ۲۸۳)

سپس سخن امید می‌آید که در قالبی دیگر (نیمایی) و وزنی دیگر (ساخته‌شده از تکرارِ «مفعولُ»)، از حال دلدار در روزگار دوری می‌پرسد:
ای رفته تا دوردستان
آنجا بگو تا کدامین ستاره‌ست
روشن‌ترین همنشین شب غربت تو (آخر شاهنامه، ص ۶۸-۶۷)

گویا دلدار دور از دلداده در «غربت» است و نکتۀ جالب اینکه به‌راستی غزل «گنج گم‌شده»، همان‌گونه که در بخش «ستارۀ شب‌زنده‌دار امّید» گفته‌ایم، در روزگاری سروده شده که سایه اجازۀ خروج از کشور را نداشت و همسر دلبندش آلما در آلمان، یعنی در همان «شب غربتِ» یادشده در شعر امید، به‌سر می‌برد. تسبیحی با درآمیختن شعر امید با شعر سایه گویی از دو تصویر مبهم، در جورچین تصنیفش تصویری روشن و تازه را پدید آورده است. پس از بخش برگزیدۀ‌ شعر امید، بیت زیر از سایه خوانده می‌شود که در آن مانند شعر امید از «ستاره» سخن رفته است:
من آن ستارۀ شب‌‌زنده‌دار امّیدم
که عاشقان تو تا روز می‌شمارندم (سیاه‌مشق، ص ۲۸۴)

بدین‌سان درست پس از اینکه خواننده از زبان امید می‌پرسد: «کدامین ستاره همنشین شبِ‌ غربت توست؟»، بیت سایه می‌آید و گویی در پردۀ ابهام شاعرانه به پرسش پیشین پاسخ می‌دهد. پس از این بیت، که بیت هفتم غزل است، تسبیحی به دنبالۀ دو بیت آغاز تصنیف، یعنی بیت سوم غزل، برمی‌گردد:
مگر درین شب دیرانتظار عاشق‌کش
به وعده‌های وصال تو زنده دارندم (همان، ص ۲۸۳)

او در پایان پس از تکرار مصرع نخست غزل سایه، بار دیگر به تکرار بخش برگزیده از شعر امید می‌پردازد.
گذشته‌ از اینکه بخش برگزیده از شعر امید با پیام شعر سایه سازگار است و چنان‌که گفتیم به‌گونه‌ای نغز دامنۀ معنایی آن را می‌گسترد، نکتۀ مهم در ترکیب دو سروده این است که هر دو شعر ارج ادبی درخوری دارد و زبان دو شاعر، دست‌کم در بخش برگزیده، ناهمگون نیست. ازهمین‌رو کار تسبیحی را برابری موسیقایی برای تضمین در شعر توان شمرد. بخشِ گزین‌شده از شعر امید کوتاه است و کمابیش هم‌اندازۀ یک بیت تضمین‌شده در دل یک غزل است.

✍️ مهدی فیروزیان
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

25 August 2023 10:23

سرگذشت شب
بیتی از #سایه
آواز محمدرضا #شجریان
تار جلیل #شهناز

به‌سانِ سبزه پریشانِ سرگذشتِ شبم
نیامدی تو که مهتابِ این چمن باشی

#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

23 August 2023 14:28

نقش دیگر
شعر #سایه
آواز مهدی آذرسینا
کمانچه بهزاد میرلو

نگارا نقش دیگر باید آراست
یکی آن کلک نقش‌آرا به من ده

حریفان را بس آمد قطره‌ای چند
بگردان جام و آن دریا به من ده

💐 اول شهریور زادروز مهدی آذرسینا (۱۳۲۵، تبریز)، آهنگ‌ساز، نوازنده، پژوهشگر

#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

23 August 2023 05:36

💐 ۱ شهریور زادروز حسین علیزاده خجسته باد

شبچراغ عشق
شعر #سایه
موسیقی زمینه حسین #علیزاده
آواز افسانه رثایی و پوریا اخواص
دکلمه سپیده فیروزیان

چه غم دارد ز خاموشی درون شعله‌پروردم
که صد خورشید آتش برده از خاکستر سردم

به بادم دادی و شادی، بیا ای شب تماشا کن
که دشت آسمان دریای آتش گشته از گردم

شرارانگیز و طوفانی، هوایی در من افتاده‌ست
که همچون حلقۀ آتش درین گرداب می‌گردم

به شوق لعل جان‌بخشی که درمان جهان با اوست
چه طوفان می‌کند این موج خون در جان پردردم

درآن شب‌های طوفانی که عالم زیر و رو می‌شد
نهانی شبچراغ عشق را در سینه پروردم

برآر ای بذر پنهانی سر از خواب زمستانی
که از هر ذرۀ دل آفتابی بر تو گستردم


@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

17 August 2023 18:40

سرود کهن
شعر #سایه
آهنگ مجید مولانیا
آواز حسام‌الدین #سراج

💐 ۲۶ مرداد زادروز دکتر سید حسام‌الدین سراج (۱۳۳۷، اصفهان)

#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

14 August 2023 16:11

ماه و آیینه
شعر #سایه
آهنگ آزاد ميرزاپور
آواز مهديه محمدخانى
دکلمه مهدی #فیروزیان

بیایید، بیایید که جان دل ما رفت
بگریید، بگریید که آن خنده‌گشا رفت

بر این خاک بیفتید که آن لاله فروریخت
بر این باغ بگریید که آن سرو فرارفت

رخ حسن مجویید که آن آینه بشکست
گل عشق مبویید که آن بوی وفا رفت

نوای نی او بود که سوز غزلم داد
غزل بازمخوانید که نی سوخت، نوا رفت

سر راه نشستیم و نشستیم و شب افتاد
بپرسید، بپرسید که آن ماه کجا رفت

#حمایت_از_آوای_بانوان
#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

25 August 2023 22:42

دوردستان
شعر #سایه و #اخوان‌ثالث
آهنگ صادق تسبیحی
آواز امید نعمتی


هوای روی تو دارم نمی‌گذارندم
مگر به کوی تو این ابرها ببارندم

مرا که مست توام این خمار خواهد کشت
نگاه کن که به دست که می‌سپارندم
🌟⭐️ 🌟⭐️
ای رفته تا دوردستان
آنجا بگو تا کدامین ستاره‌ست
روشن‌ترین همنشین شب غربت تو
🌟⭐️ 🌟⭐️
من آن ستارۀ شب‌‌زنده‌دار امّیدم
که عاشقان تو تا روز می‌شمارندم

مگر درین شب دیرانتظار عاشق‌کش
به وعده‌های وصال تو زنده دارندم

🥀 چهارم شهریور سالروز درگذشت مهدی اخوان ثالث
#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

25 August 2023 10:23

در کوچه‌سار شب
شعر #سایه
آهنگ محمد حیدری
آواز #مهستی

درین سرای بی‌کسی کسی به در نمی‌زند
به دشت پرملال ما پرنده پر نمی‌زند

نشسته‌ام در انتظار این غبار بی‌سوار
دریغ کز شبی چنین سپیده سر نمی‌زند

دل خراب من دگر خراب‌تر نمی‌شود
که خنجر غمت ازین خراب‌تر نمی‌زند

گذرگهی‌ست پرستم که اندر او به‌غیر غم
یکی صلای آشنا به رهگذر نمی‌زند

نه سایه دارم و نه بر، بیفکنندم و سزاست
اگر نه بر درخت تر کسی تبر نمی‌زند

🥀 دوم شهریور هفتمین سالروز درگذشت محمد حیدری (۱۳۱۶-۱۳۹۵)، آهنگ‌ساز و سنتورنواز
❌ در ویکی‌پدیای فارسی به‌خطا تاریخ درگذشت ایشان سوم شهریور ثبت شده است. (تاریخ ویکی‌پدیای انگلیسی، ۲۳ آگوست ۲۰۱۶ درست است).
#شعر_سایه_در_موسیقی_ایرانی
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

23 August 2023 05:36

به مناسبت یکم شهریور، زادروز حسین علیزاده بخشی برگزیده از کتاب #موسیقی_ایرانی_در_شعر_سایه

🔶 حصار
ای عاشقان ای عاشقان پیمانه‌ها پرخون کنید
وز خون دل چون لاله‌ها رخساره‌ها گلگون کنید
آمد یکی آتش‌سوار بیرون جهید از این حصار
تا بردمد خورشید نو شب را ز خود بیرون کنید (سیاه‌مشق، ص ۱۷۴)
غزل «حصار» که واژۀ حصار در بیت دوم آن آمده، برای آهنگی به همین نام سروده شده است که آن را نمونۀ تجددطلبی در موسیقی ایرانی و نمایندۀ گونه‌ای از هنر مدرن ایرانی شمرده‌اند («تجدد و تجددطلبی‏ در موسیقی ایرانی»، ص ۳۴۰). این آهنگ را حسین #علیزاده، آهنگ‌ساز پیشرو و یکی از جوانانِ‌ برکشیدۀ سایه در روزگارِ سرپرستی موسیقی رادیو، در دستگاه چهارگاه ساخته است. علیزاده «حصار» را در سال ۱۳۵۶ برای همسرش، که در زندان گرفتار بود، ساخته و در گزینش نام آن، هم به گوشه‌ای از دستگاه چهارگاه اشاره کرده و هم معنی «زندان» را پیش چشم داشته است (گفتگو با حسین علیزاده دربارۀ موسیقی ایران، ص ۱۱۲). کلامی که در آغاز روی آن نهاده بودند از دید سایه شایستگی نشستن بر آن موسیقی را نداشت. از همین‌روی خود به علیزاده پیشنهاد کرد که برای آن شعری بسازد و بدین‌سان غزل «حصار» پدید آمد (پیر پرنیان‌اندیش، ج ۲، ص ۷۰۷). شنوندگان هنگامی که بیت دوم غزل را با آواز بیژن کامکار در «حصار» می‌شنوند نام آهنگ را در شعر سایه نیز می‌یابند و همین نکته ایهام تناسبی از گونه‌ای دیگر در اثر موسیقایی پدید آورده است که خوانندگان کتاب از آن بهره‌ای ندارند و ما در اینجا با یادکرد از آن، کوشیدیم با آگاهی‌بخشی پرده از این باریک‌اندیشی سایه در سرودن شعر و گزینش واژه‌ها برداریم.

@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

19 August 2023 07:27

به مناسبت ۲۸ مرداد سالروز درگذشت بانو سیمین بهبهانی
سخنرانی ایشان در شب بزرگداشت #سایه
با همراهی مهرو ملالی (۵ آبان ماه ۱۳۹۲ در کانون زبان پارسی)
@sayeoMusighi

سایه و موسیقی

17 August 2023 18:40

✨ دمی با سایه و موسیقی ✨

شعر #سایه
آواز حسام‌الدین سراج

به‌سان رود
که در نشیبِ درّه سر به سنگ می‌زند
رونده باش
امید هیچ معجزی ز مرده نیست
زنده باش

💐 ۲۶ مرداد زادروز حسام‌الدین سراج (۱۳۳۷، اصفهان)

@sayeoMusighi