Telegram-канал kharmagaas - خرمگس: Unsorted - каталог телеграмм

خرمگس

12 October 2026 19:48

فرهاد قنبری

حافظ به مثابه «ابر انسان»

اگر با قلم و سبک نوشتاری نیچه آشنا باشیم، می‌دانیم که کمتر کسی توانسته است شور و ستایش این فیلسوف عصیانگر آلمانی را برانگیزد. در میان این معدود افراد، خواجه حافظ شیرازی جایگاهی ویژه دارد چنان‌که نیچه در شعری با عنوان «به حافظ؛ پرسش یک آب‌نوش» به ستایش او می‌پردازد. شعری که خود گواهی بر شیفتگی او به جهان فکری و شاعرانهٔ حافظ است.
نیچه در بخشی از این شعر می‌نویسد:
«آن می‌خانه که تو از بهر خویش بنا کرده‌ای
گنجاتر از هر خانه‌ای است،
می‌ای که تو در آن پرورده‌ای
همهٔ عالم آن را درکشیدن نتواند.
همه و هیچ تو ای، می و می‌خانه تو ای،
ققنوس تو ای، کوه تو ای،
تو که هماره در خود فرومی‌ریزی و
هماره از خود پر می‌کشی..
مستیِ مستانه‌ترین مستی‌ها تو ای
تو را، تو را با شراب چه کار؟»

در این شعر، نیچه حافظ را چنان سرمست و سرشار از زندگی می‌بیند که برای رسیدن به شور و مستی، نیازی به شراب ندارد. پرسش پایانی او، «تو را با شراب چه کار؟»، در واقع اشاره‌ای به سرچشمهٔ درونی این سرمستی است. گویی حافظ خود سرچشمهٔ شور و آفرینندگی است، نه انسانی که برای رسیدن به آن، به عاملی بیرونی نیاز داشته باشد.

برای فهم این ستایش، باید به مفهوم دیونوسوسی در فلسفهٔ نیچه توجه کنیم. دیونوسوس، ایزد شراب، شور و باروری در اساطیر یونان، در اندیشهٔ نیچه نماد نیروی سرکش و آفرینندهٔ زندگی است. نیرویی که در برابر رنج، آشوب و ناپایداری هستی، به جای انکار زندگی، آن را با تمام تناقض‌هایش می‌پذیرد. نیچه در «زایش تزاژدی»، امر دیونوسوسی را در نسبت با امر آپولونی، نماد صورت، نظم و تعین، بررسی می‌کند. این دو نیرو در اندیشهٔ او صرفاً دو قطب متضاد نیستند، بلکه در نسبت با یکدیگر، امکان آفرینش هنری را فراهم می‌کنند.

در نگاه نیچه، انسانِ والاتر یا ابرانسان کسی است که از تقلید صرف و پذیرش منفعلانهٔ ارزش‌های مسلط فراتر می‌رود و توان آفرینش و دگرگون کردن خویش و جهان خویش را پیدا می‌کند، انسانی که به جای تسلیم شدن به ارزش‌های تثبیت شده، خود در آفرینش ارزش‌ها مشارکت می‌کند.

حافظ در نگاه نیچه، به چنین انسانی شباهت دارد. شاعری که نه‌تنها جهان را با زبان و تخیل خویش از نو می‌آفریند، بلکه به رندی خود نیز آگاه است:
«بر سر تربت من با می و مطرب بنشین
تا به بویت ز لحد رقص‌کنان برخیزم»

رندی حافظ را می‌توان نوعی رهایی از جزم‌اندیشی، تظاهر و اخلاق‌گراییِ ریاکارانه عصر خویش دانست، رهایی‌ای که به او امکان می‌دهد زندگی را بیرون از چارچوب‌های ازپیش‌ تعیین‌شده تجربه کند. در این خوانش، حافظ و نیچه در ستایش آری‌گویی به زندگی به یکدیگر نزدیک می‌شوند. نگاهی که پذیرش زندگی با همهٔ رنج‌ها، تناقض‌ها و ناپایداری‌هایش و تبدیل این پذیرش به نیرویی برای آفرینش را ارج نهاده و بر آن تاکید می‌کنند.

و شاید از همین روست که شعر حافظ برای نیچه صرفاً مجموعه‌ای از غزل‌های عاشقانه یا سروده‌هایی در وصف شراب و معشوق نیست بلکه جلوه‌ای از روحی است که جهان را به مادهٔ خام آفرینش هنری بدل می‌کند. حافظ به جای گریختن از تناقض‌های هستی، آن‌ها را در زبان شعر به شور و زیبایی تبدیل می‌کند.

حافظ با زبانی سرشار از طنز، ایهام و رندی، ارزش‌های تثبیت‌شده را به پرسش می‌گیرد و افقی تازه برای تجربهٔ زندگی می‌گشاید و این همان نقطه‌ای است که می‌توان میان حافظ و ابرانسان نیچه پیوندی فکری و زیبایی‌شناختی برقرار کرد.
@kharmagaas