15104
Hadi Samadi پژوهشگر «تکامل و فلسفه» آیندهپژوه تکاملی https://www.instagram.com/hadisamadi.evophilosophy/profilecard/?igsh=dWVnaHU0ZnlxZ2hi
چرا شامپانزهها انسان نشدند؟!
این پرسش را زیاد شنیدهایم: «اگر انسان از نسل میمونها (نخستیها)ست، پس چرا شامپانزهها به انسان تبدیل نشدند؟» این پرسش پیشفرضی غایتانگارانه و لامارکی دارد: گویی مقصد تکامل انسان است. این برداشت، تکامل را با نردبانی از پیشرفت اشتباه میگیرد. تکامل برنامهای برای تولید انسان ندارد و معیاری برای برتری گونهها نیز وجود ندارد. انسان و شامپانزه از شاخههاییاند که میلیونها سال پیش از نیایی مشترک جدا شدند. شامپانزه امروزی جد مستقیم انسان نیست؛ خویشاوندی با تاریخ مستقل است.
اما چه رویدادهایی این دو شاخه را به مسیرهای متفاوت بردند؟ پژوهشی که در ساینس منتشرشده سرنخی جدید عرضه میکند: شاید بخشی از تفاوت رشد مغز انسان و شامپانزه، پیامد عفونتی ویروسی در میلیونها سال پیش باشد؛ رویدادی کوچک، اما ماندگار در تاریخ ژنتیکی جمعیت.
داستان با رتروویروسی آغاز میشود که میلیونها سال پیش شامپانزهها را آلوده کرد. این ویروسها میتوانند مواد ژنتیکی خود را وارد دیانای میزبان کنند. اگر چنین اتفاقی در سلولهای زایشی رخ دهد، بقایا به نسلهای بعد منتقل میشوند و در ژنوم میمانند. به آنها «رتروویروسهای درونزاد» میگویند. خود ویروس ناپدید میشود، اما ردپایش طی نسلها باقی میماند.
پژوهشگران دریافتند ردپای ویروس در شامپانزهها با خاموش بودن دستورالعملی ژنتیکی مرتبط است؛ دستورالعملی که در مدل آزمایشگاهی مغز انسان فعال بود. ژنها را میتوان دستورهایی دانست که سلولها برخی را روشن و برخی را خاموش میکنند. بقایای ویروسی ظاهراً بر این تنظیم اثر گذاشتهاند. تغییرات شیمیایی روی دیانای، مانند علامتگذاری روی متن، دسترسی سلول به بخشهایی از دستورها را محدود میکنند. به نظر میرسد این فرایند در شامپانزهها، افزون بر خاموش کردن ردپای ویروس، دستورالعمل نزدیک به آن را نیز خاموش کرده است.
برای آزمودن این توضیح، دانشمندان ارگانوئید ساختند؛ ساختارهای سهبعدی کوچکی از سلولهای بنیادی که برخی ویژگیهای مغز در حال رشد را بازسازی میکنند. مدلهای انسانی و شامپانزهای تفاوت فعالیت ژنها را نشان دادند، اما این بهتنهایی علت را ثابت نمیکرد. پژوهشگران با ابزار ویرایش ژن کریسپر، توالی ویروسی را از سلولهای شامپانزه حذف کردند. در نتیجهی این اقدام دستورالعمل خاموش دوباره فعال شد؛ نشانهای از نقش علّی بقایای ویروس.
آزمایش از این جهت مهم است که پژوهشگران فقط همبستگی دو پدیده را ندیدند؛ بلکه یکی از اجزای احتمالی زنجیره را دستکاری کردند و دیدند پیامد مورد انتظار تغییر کرد. به زبان ساده، وقتی ردپای ویروس برداشته شد، دستور ژنتیکی دوباره خوانده شد. البته این نتیجه درباره سازوکار سلولی در مدل آزمایشگاهی است، نه بازسازی تاریخ تکامل. برای فهم نقش آن در جانور زنده، باید پژوهشهای بیشتری انجام شود و اثر عوامل ژنتیکی و محیطی دیگر نیز سنجیده شود.
در گام بعد، پژوهشگران همان دستورالعمل را در ارگانوئیدهای انسانی خاموش کردند. در پی این کار، فعالیت گروهی از ژنهای مرتبط با رشد سلولهای عصبی و شکلگیری ارتباط میان نورونها کاهش یافت. این فرایندها برای ساختهشدن شبکههای عصبی اهمیت دارند. بنابراین، آن دستورالعمل احتمالاً در مراحل اولیه رشد مغز نقشی تنظیمی دارد. اگر بقایای ویروسی فعالیتش را در شامپانزه محدود کرده باشند، عفونتی باستانی میتواند یکی از تفاوتهای مهم زیستی میان دو شاخه را توضیح دهد؛ نه تمام تفاوت مغزهای آنها را.
وضعیت امروز هر شاخه فقط حاصل شرایط کنونی نیست؛ به زنجیره رویدادهای گذشته وابسته است. تغییری کوچک، اگر به نسلهای بعد برسد، زمینهی تغییرات بعدی را عوض میکند. اثرش شاید ابتدا ناچیز باشد، اما طی میلیونها سال، از راه وراثت، انتخاب طبیعی، رانش ژنتیکی و تعامل با محیط، ماندگار میشود یا پیامدهای تازه مییابد. هر پیچ، امکانهای پیش رو را تغییر میدهد؛ گذشته در فرصتها و محدودیتهای اکنون حضور دارد.
نباید نتیجه گرفت که ویروس سرنوشت شامپانزه را تعیین کرد یا بدون آن، شامپانزهها حتماً مسیری شبیه انسان میپیمودند. تکامل چندعلتی است. ارگانوئیدها مغز کامل نیستند و آزمایشها تفاوت هوش، زبان یا رفتار را توضیح نمیدهند. ادعای پژوهش محدودتر است: رویدادی ویروسی در گذشته دور میتواند با تغییر تنظیم ژنها، یکی از تفاوتهای رشد مغز را پدید آورده باشد.
این پژوهش نشان میدهد پرسشهای ایدئولوژیک را نیز میتوان به نحوی علمیتر مطرح کرد که به رشد علم کمک کنند. شاید بخشی از پاسخ به پرسش از علت تفاوت انسان و شامپانزه در ردپای ویروسی نهفته باشد که میلیونها سال پیش وارد ژنوم یکی از آنها شد. تکامل مسابقهای به سوی انسان نیست؛ تاریخ شاخههایی مستقل است که هر یک، زیر تأثیر رویدادهای کوچک و بزرگ گذشته، راه خود را پیمودهاند.
هادی صمدی
@evophlilosophy
ریچارد داوکینز (۴ از ۴)
رمان علمیتخیلی داوکینز
از جنبههای کمتر شناختهشده زندگی فکری داوکینز، علاقهی او به داستاننویسی است. جالب است بدانید که داوکینز در گذشته نیز برندهی جایزههای ادبی شده است. داوکینز اخیراً رمانی نوشته که موضوع آن بازآفرینی انسانهای منقرضشده و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی این کار است.
داستان دربارهی دانشمند زن جوانیست که رؤیای بازگرداندن انسانهای باستانی به زندگی را در سر دارد. او ابتدا به لوسی، فسیل مشهور استرالوپیتکوس با قدمت حدود ۳٫۲ میلیون سال، علاقهمند است، اما در نهایت تصمیم میگیرد انسان راستقامت را بازآفرینی کند.
این دانشمند از دو روش کاملاً متفاوت برای ایجاد دو موجود انسانی استفاده میکند و در نهایت صاحب دو فرزند میشود که از نظر زیستی دوقلو محسوب میشوند، اما ژنوم آنها از مسیرهای متفاوتی به دست آمده است.
این دو شخصیت عاشق یکدیگر میشوند و داستان با پرسشهای پیچیدهای دربارهی محارم، هویت و روابط انسانی مواجه میشود. در بخش دوم رمان، موضوع حقوق این انسانهای بازآفرینیشده مطرح میشود؛ برای مثال، آیا آنها باید حق رأی داشته باشند و از چه جایگاهی در جامعه برخوردار شوند؟
در کنار این مسائل، هوش مصنوعی نیز وارد داستان میشود. استاد و راهنمای شخصیت اصلی پس از مرگ، از طریق یک آواتار دیجیتالی که بر اساس خاطرات و یادداشتهای شخصی او ساخته شده، دوباره در صفحهی رایانه ظاهر میشود. این بازنمایی چنان طبیعی و باورپذیر است که شخصیت اصلی به همکاری با او ادامه میدهد.
این بخش از داستان با دغدغههای داوکینز دربارهی آگاهی هوش مصنوعی ارتباط مستقیم دارد. اگر بتوان شخصیت و رفتار انسان را با استفاده از دادههای دیجیتالی بازسازی کرد، آیا آنچه باقی میماند صرفاً یک شبیهسازی است یا میتواند نوعی تداوم ذهن و آگاهی باشد؟
البته داوکینز هنوز دربارهی انتشار رمان مطمئن نیست. خوانندگان اولیه به شخصیتپردازی ضعیف، شباهت بیش از حد شخصیتها و گفتوگوهای غیرطبیعی آن انتقاد کردهاند و خود او میپذیرد که بخش نخست بیشتر شبیه یک سمینار علمی طولانی است تا یک داستان متعارف.
بااینحال، داوکینز از این شیوه دفاع میکند و به آثار آلدوس هاکسلی اشاره میکند که شخصیتهایشان گاهی بیشتر شبیه استادان دانشگاه هستند تا انسانهای معمولی. (آلدوس هاگسلی در رمان علمی تخیلی معروف خود با نام دنیای قشنگ نو که در ۱۹۳۲ منتشر شد لندن ۲۵۴۰ را به تصویر میکشد که مهندسی ژنتیک موفق شده انسانهایی را طراحی کند و جامعهای بسازد که در آن از فقر خبری نیست.)
در پایان گفتوگو، داوکینز با اشاره به همین مصاحبه میگوید اگر همین گفتوگو را در قالب یک رمان میخواند، احتمالاً آن را گفتوگوی جالبی میدانست.
آیا داوکینز در سالهای پایانی زندگی به نوعی ایمان جدید رسیده است؟
مصاحبهکننده عنوان مقالهی خود با داوکینز را «جهش ایمانی داوکینز» میگذارد تا عمداً نوعی تناقض را در ذهن خواننده ایجاد میکند. داوکینز همان کسی است که سالها با ایمان دینی و باورهای مبتنی بر پذیرش بدون شواهد مخالف بوده است. هر چند اکنون درباره آگاهی ماشینها، محدودیتهای نظریهی تکامل و نقش قوانین فیزیک در شکلگیری حیات با نوعی احتیاط و تردید صحبت میکند اما آنچه در مقاله دیده میشود، بازگشت داوکینز به ایمان دینی یا پذیرش امور ماورایی نیست. او همچنان به روش علمی و اهمیت شواهد تجربی وفادار است. آنچه تغییر کرده، میزان آمادگی او برای پذیرش این واقعیت است که علم هنوز پاسخ همه پرسشها را در اختیار ندارد. او در نظریهی ژن خودخواه همچنان قاطع است و در برابر منتقدان قدیمی خود عقبنشینی نمیکند. اما دربارهی آگاهی هوش مصنوعی یا نقش محدودیتهای فیزیکی در شکلگیری حیات، دیگر همان اطمینان همیشگی را ندارد.
شاید مهمترین تحول در اندیشهی او، که برای دانشمند امروز درسآموز است، این باشد که یک دانشمند واقعی باید بتواند در کنار دفاع از نظریههای تثبیتشده، احتمال نادرست بودن بخشی از برداشتهای خود را نیز جدی بگیرد. این نکته البته مهمترین آموزهی معرفتشناسی تکاملی است. معرفتشناسی تکاملی توصیه به فروتنی معرفتی میکند. به ویژه وقتی تکامل از انسان سخن میگوید، نقش ارزشهای اجتماعی دانشمند غیر قابل حذف هستند.
از این منظر، «جهش ایمانی» داوکینز در واقع جهشی از یقین به سوی پرسشگری است؛ نه کنار گذاشتن علم، بلکه پذیرش مرزهای دانش و آمادگی برای عبور از آنها. مهمترین پیام مقاله پیتر هاسکین این است که شکاکیت واقعی زمانی به بلوغ میرسد که انسان نهتنها باورهای دیگران، بلکه قطعیتهای خودش را نیز در معرض پرسش قرار دهد.
و جای بسی شگفتی است که وقتی علم مبتنی در دادههای تجربی را خطاپذیر بیانگاریم چگونه ممکن است که اینگونه جزماندیشانه به ایدئولوژیهای سیاسی و اجتماعی چنگ بزنیم.
هادی صمدی
@evophilosophy
ریچارد داوکینز (۲ از ۴)
برای داوکینز، مهمتر از این پرسش که آیا هوش مصنوعی آگاه است یا نه، این سؤال است که اساساً آگاهی چه کارکردی دارد. اگر یک ربات فاقد آگاهی بتواند تمام رفتارهای یک جانور را انجام دهد، دیگر چه ضرورتی وجود دارد که به آن جانور تجربهی ذهنی، احساس و آگاهی جانوری نسبت دهیم؟
داوکینز برای پاسخ به این پرسش به تعارض میان انگیزههای زیستی اشاره میکند. جانوران همزمان تحت تأثیر محرکهای مختلفی مانند گرسنگی، تشنگی، میل جنسی و ترس قرار دارند. این انگیزهها همیشه با یکدیگر سازگار نیستند. ممکن است جانوری مانند غزال در شرایطی قرار بگیرد که همزمان بخواهد غذا بخورد و از خطری مانند شکارچی فرار کند.
از دیدگاه داوکینز، انتخاب طبیعی به سازوکاری نیاز داشته که بتواند این انگیزههای متعارض را مدیریت کند و به یکی از آنها برتری بدهد. او آگاهی را نوعی سیستم مدیریتی یا اجرایی برای کنترل این تعارضها میداند.
مثال مورد علاقهی داوکینز احساس درد است. تصور کنید جانوری عقربی را لمس میکند. یک ربات میتواند با دریافت اطلاعات، پیام هشداری در سیستم خود ثبت کند که این کار خطرناک است و نباید تکرار شود. اما در موجود زنده، ممکن است صرفاً دریافت یک پیام اطلاعاتی کافی نباشد. درد باید آنقدر نیرومند باشد که بتواند بر سایر انگیزهها غلبه کند و رفتار جانور را تغییر دهد. به تعبیر داوکینز، درد فقط یک علامت هشدار نیست؛ نوعی ابزار اجرایی است که میتواند موجود زنده را وادار به واکنش کند. در این برداشت، آگاهی پدیدهای رازآلود و جدا از فرایندهای زیستی نیست، بلکه میتواند محصول تکامل و دارای کارکرد مشخصی در کنترل رفتار باشد.
بااینحال، نویسنده در خلال گفتوگو به نکتهی دیگری که مورد توجه داوکینز است نیز میرسد: تجربهی ذهنی انسان بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که معمولاً تصور میکنیم. فکر کردن همیشه به شکل جمله یا تصویر واضح در ذهن اتفاق نمیافتد. گاهی تجربهای ذهنی داریم که میدانیم وجود دارد، اما نمیتوانیم آن را بهدرستی به کلمات یا تصاویر تبدیل کنیم.
داوکینز این پیچیدگی را میپذیرد و اشاره میکند که جانوران غیرانسانی نیز احتمالاً جهان را با تصاویر ذهنی، صداها و حتی تجربههای بویایی خاص خود درک میکنند. در نتیجه، داوکینز میپذیرد که مسئله آگاهی همچنان یکی از پرسشهای باز زیستشناسی است؛ پرسشی که اکنون داوکینز با تجربه، بهخلاف بسیاری از مواضع قبلی خود، با احتیاط بیشتری درباره آن صحبت میکند.
کتاب ژن خودخواه یکی از معدود آثار علمی عامهفهم است که پس از نیم قرن همچنان اهمیت و قدرت تأثیرگذاری اولیه خود را حفظ کرده است. ایده اصلی کتاب این است که تکامل را میتوان از منظر ژنها بهتر درک کرد، نه صرفاً از منظر موجودات زنده. در این نگاه، موجودات زنده وسایل موقتی بقای ژنها هستند. بدن انسان یا جانور در طول عمر خود از بین میرود، اما ژنهایی که توانستهاند از طریق تولیدمثل به نسل بعد منتقل شوند، همچنان باقی میمانند. بنابراین، صفت «خودخواه» در عنوان کتاب به معنای خودخواه بودن انسانها یا جانوران نیست؛ بلکه به این معناست که ژنهایی در فرایند تکامل موفقترند که توانایی بیشتری برای تکثیر و انتقال خود دارند.
داوکینز حتی تأکید میکند که همکاری میتواند یکی از بهترین راههای بقای ژنها باشد. ژنها میتوانند از طریق همکاری با یکدیگر و ایجاد موجوداتی که رفتارهای مشارکتی دارند، شانس تکثیر خود را افزایش دهند.
او اعتراف میکند که گاهی از انتخاب عنوان کتاب پشیمان شده و حتی عنوانهایی مانند «ژن جاودانه» یا «ژن همکار» را در نظر داشته است. اما ویراستار کتاب عنوان تحریکآمیز ژن خودخواه را ترجیح داده بود؛ عنوانی که احتمالاً در موفقیت جهانی اثر نیز نقش داشته است.
بااینحال، داوکینز همچنان نسبت به منتقدان خود موضعی سختگیرانه دارد و از این ایدههایی که در کتاب مطرح کرده دفاع میکند. او کماکان انتقادات مری میجلی، فیلسوف بریتانیایی، را که از سال ۱۹۷۹ به نقد این نظریه پرداخته بود، بهشدت رد میکند. استیون رز، عصبشناس، را متهم میکند که بیش از حد تحت تأثیر نگاه سیاسی چپگرایانه بوده است. همچنین دیدگاه دنیس نوبل را که نقش ممتاز و محوری دیانای را زیر سؤال میبرد، بهشدت گمراهکننده میداند.
در مقابل، درباره استیون جی گولد، زیستشناس مشهور و رقیب فکری قدیمی خود، که اتفاقا او نیز گرایشهای چپ داشت، با احترام بیشتری صحبت میکند و گولد را نویسندهای برجسته و دانشمندی بسیار مطلع میداند، اما معتقد است نگاه شاعرانهی او باعث شده بود برخی پدیدههای متفاوت تکاملی را صرفاً به دلیل شباهت ظاهری با یکدیگر خلط کند.
بنابراین داوکینز هنوز معتقدست نظریهی ژن خودخواه از نظر علمی معتبر است و انتقادات مطرحشده نتوانستهاند اساس آن را متزلزل کنند.
هادی صمدی
@evophilosophy
کلاغها چه چیزی دربارهی شناخت (و شاید تعلیم و تربیت!) به ما میآموزند؟
چگونه ممکن است پرندهای با مغزی بسیار کوچکتر از مغز انسان، اطلاعات دیداری را تقریباً دو برابر سریعتر پردازش کند و تصمیمی دقیق بگیرد؟ آیا هوشمندی واقعاً به اندازه مغز و پیچیدگی ساختار آن وابسته است؟ پژوهشی دربارهی کلاغها پاسخی شگفتانگیز به این پرسش داده و نشان میدهد شاید برای فهم هوشمندی، لازم باشد نگاه خود را از مغز به کل سامانه موجود زنده و محیط زندگیاش گسترش دهیم.
پژوهشگران دانشگاه توبینگن آلمان در مطالعهای که نتایج آن در ساینس منتشر شده است، توانایی دو گونه کلاغ را در تشخیص اطلاعات دیداری و تصمیمگیری بررسی کردند. نتیجه نشان داد این پرندگان میتوانند جهت حرکت مجموعهای از نقاط را تقریباً در نصف مدت موردنیاز انسانها و میمونها برای انجام تکلیفی مشابه تشخیص دهند.
برای بررسی این توانایی، پژوهشگران آزمایشی طراحی کردند که در آن مجموعهای از نقاط روی صفحه نمایش به سمت چپ یا راست حرکت میکرد. وظیفهی کلاغها این بود که تشخیص دهند اکثریت نقاط به کدام سمت حرکت میکنند و سپس با نوکزدن به هدف مناسب، انتخاب خود را نشان دهند. هنگامی که جهت حرکت نقاط واضح بود، دقت پاسخ پرندگان به نزدیک صددرصد میرسید. حتی در شرایط دشوارتر نیز عملکرد آنها از حد تصادفی بهتر بود.
اما پرسش مهمتر این بود که در مغز کلاغها هنگام تصمیمگیری چه اتفاقی میافتد. پژوهشگران با ثبت فعالیت نورونهای منفرد بخشی از مغز کلاغ دریافتند که فعالیت عصبی مرتبط با تشخیص جهت حرکت خیلی سریع آغاز، و بهتدریج تقویت میشود.
نکتهی مهم آن است که این ناحیه در مغز پرندگان، با وجود تفاوت ساختاری با قشر پیشپیشانی پستانداران، در برخی کارکردهای شناختی شباهتهایی با آن دارد. قشر پیشپیشانی انسان در ارزیابی اطلاعات، برنامهریزی و تصمیمگیری نقش مهمی ایفا میکند. بنابراین، یافتهی پژوهش نشان میدهد ساختارهای عصبی متفاوت میتوانند برای حل مسائل شناختی مشابه، سازوکارهای عملکردی همگرا ایجاد کنند.
این نتیجه اهمیت تکاملی نیز دارد. پرندگان برای پرواز، اجتناب از موانع، تشخیص شکارچیان و هدایت دقیق منقار به پردازش سریع اطلاعات دیداری نیاز دارند. احتمالاً فشارهای محیطی طی تکامل به شکلگیری سامانهای عصبی کمک کردهاند که اطلاعات مرتبط با کنش را با سرعت و دقت بالا پردازش میکند.
فراتر از اندازه مغز
اما به گمانم اهمیت فلسفی این پژوهش زمانی آشکارتر میشود که آن را از منظر رویکرد شناخت بدنمند نیز بررسی کنیم، هر چند خود مقاله چنین نکرده و علت اصلی این سرعت بالا را مبهم گذاشته است. این رویکرد شناخت را صرفاً فعالیتی محصور در مغز نمیداند، بلکه آن را حاصل تعامل پویا میان مغز، بدن و محیط تلقی میکند.
از منظر شناخت بدنمند، تصمیم کلاغ مستقل از بدن، اطلاعات جهان نبوده و صرفا مغز پردازشگر نیست. دستگاه بینایی، گردن، بالها و منقار، همگی در شکلگیری تواناییهای شناختی آن نقش دارند. برای این پرنده، تشخیص حرکت صرفاً یک محاسبه تصویری نیست؛ بلکه با امکان پرواز، تغییر مسیر، اجتناب از خطر و دستیابی به غذا ارتباط دارد. بنابراین، هوشمندی را باید در تناسب میان تواناییهای عصبی و امکانات بدنی جستوجو کرد.
از منظر شناخت جایمند محیط تعیین میکند چه اطلاعاتی اهمیت دارند و چه نوع پردازشی برای بقا ضروری است. کلاغ در محیطی زندگی میکند که تشخیص سریع حرکت میتواند تفاوت میان شکارچی و شکار، امنیت و خطر، یا موفقیت و شکست باشد. لازم نیست مغز همه اطلاعات جهان را پردازش کند؛ کافی است اطلاعات مرتبط با موقعیت و کنش را بهسرعت استخراج کند. در این معنا، کارایی شناختی فقط به ظرفیت مغز وابسته نیست، بلکه به تناسب آن با محیط نیز بستگی دارد.
و از منظر شناخت کنشمند موجود زنده جهان را صرفاً مشاهده نمیکند، بلکه از طریق تعامل با آن، معانی و امکانات کنش را کشف میکند. کلاغ اطلاعات دیداری را در ارتباط با پاسخی که باید انجام دهد پردازش میکند. ادراک و تصمیمگیری را بنابراین نمیتوان دو مرحله کاملاً مستقل دانست. این آزمایش اهمیت پیوند ادراک و کنش را بسیار برجسته میسازد.
خلاصه آنکه اندازه مغز معیار کافی برای سنجش هوشمندی نیست. مغز بزرگتر الزاماً تصمیمگیری سریعتر یا عملکرد بهتر ایجاد نمیکند. آنچه اهمیت دارد، سازمانیافتگی شبکههای عصبی و مهمتر از آن هماهنگی آنها با بدن و محیط است. شاید تکامل بهجای ساختن مغزهای هرچه بزرگتر، سامانههایی کارآمدتر میسازد.
درسی استعاری برای زندگی
درسی استعاری هم میتوان از این یافته گرفت: کنش مقدم بر تأملات انتزاعی است!
در تربیت کودکان اولویت را به کنشگری آنها بدهیم! این جزم نادرست را بشکنیم که در تربیت کودکان پرورش مغز اولویت دارد. به چابکی کودک بیش از نمرات او اهمیت دهیم.
هادی صمدی
@evophilosophy
رویداد گفتگو درباره کتاب مقدمهای بر روانشناسی تکاملی مثبت
اولین نشست مجموعه روانشناسی کمبریج با حضور هادی صمدی و حسین پایا و میزبانی مهدی نساجی برگزار میشود.
زمان: سهشنبه ۲۶ آبان
مکان: تهران، تقاطع اقدسیه و آجودانیه، نبش کوچه توکلی، ساختمان آگرا، سالن ۲۵۹
ثبت نام رایگان از طریق سایت خانه ترنگ به آدرس:
https://toranghouse.com
حضور همه علاقهمندان به روانشناسی، فلسفه، جامعهشناسی و مطالعات سلامت مایه خرسندی است.
برای دریافت اطلاعات بیشتر از طریق شماره ۰۹۹۱۲۵۱۲۰۱۸ با ما در ارتباط باشید.
تحلیلی هایکی از پزشکی ژنومی
هایک، اقتصاددان و فیلسوف تکاملی، در نظریهی «نظم خودجوش» میگوید بسیاری از نظمهای اجتماعی محصول فرمان یک مرکز نبوده و حاصل کنش متقابل افراد و دانش پراکندهاند. هیچ نهاد واحدی همه اطلاعات لازم برای طراحی جامعه را در اختیار ندارد. رقابت و انتخاب آزاد امکان میدهند راهحلهای گوناگون آزموده شوند و تجربههای موفقتر گسترش یابند. اگر این استدلال را به پزشکی تعمیم دهیم، میتوان گفت مجوز ویرایش ژنتیکی در درمان بیماریهای زمینهای، نباید در اختیار دستگاههای متمرکز باشد. پزشک باید گزینهها، منافع و خطرها را برای بیمار توضیح دهد و بیمار با توجه به شرایط و ارزشهای خود تصمیم بگیرد. نوآوریهای پزشکی نیز نباید صرفاً به دلیل ناآشنا بودن از پیش ممنوع شوند.
اما این خوانشی ساده از هایک است.
از این سخن هایک نباید نتیجه گرفت که بازار پزشکی باید بیقیدوشرط رها شود. زیرا بازار درمان با عدم تقارن اطلاعات روبهروست: بیمار معمولاً توان ارزیابی مستقل کیفیت و خطر مداخله ژنتیکی را ندارد و حتی متخصصان پزشکی نیز، همانطور که در پست قبلی دیدیدم، دربارهی پیامدهای دوردست این سنخ مداخلات درمانی مشکوکاند. عوارض دیررس، تبلیغات گمراهکننده، انحصار فناوری نیز از رابطهی پزشک و بیمار فراتر میروند. بنابراین، این خوانش هایکی ممکن است ظاهراً از انتخاب و کشف غیرمتمرکز دفاع کند، اما از حذف قواعد ارزیابی خیر. قواعد عام دربارهی اطلاعرسانی صادقانه، رضایت آگاهانه، گزارش عوارض و مسئولیت حرفهای میتوانند انتخاب را معنادار کنند. البته نهاد ناظر نباید برای همهی درمانهای نو نسخهی واحد بپیچد، اما (مطابق اصل آزار جان استوارت میل) باید مانع فریب و انتقال هزینه خطر به دیگران شود.
اما بخش دیگری از آراء هایک نیز در تحلیل این درمانهای نوین واجد اهمیت است. هایک بر دانش ضمنی، تجربهی تاریخی و تکامل تدریجی نیز تأکید دارد. به نظر او، بسیاری از مهارتها و نهادهای کارآمد محصول طراحی آگاهانه نیستند و از راه آزمونوخطا و انتقال تجربه شکل میگیرند. افراد اغلب میدانند چگونه عمل کنند، بیآنکه بتوانند دانش عملی خود را به دستورهایی کامل تبدیل کنند. درمانهای رایج، پروتکلها و معیارهای تشخیص یکباره و بر اساس نقشهای جامع پدید نیامدهاند بلکه از مشاهده بیماران، تجربهی بالینی، پژوهش، شکست درمانها و اصلاح توصیهها انباشته شدهاند. این تاریخ به معنای بیخطا بودن پزشکی رایج نیست اما نشان میدهد دانش آن تا حد زیادی تدریجی و اصلاحپذیر و قابل اعتماد است.
از این منظر، درمان ژنومی پایدار باید با توجه به امکان یادگیری و اصلاح سنجیده شود. دارویی که عارضه ایجاد میکند ممکن است قطع یا جایگزین شود؛ اما تغییر ژنتیکی بادوام شاید بهآسانی بازنگردد. مداخله رادیکال ممکن است پیش از شکلگیری تجربهی کافی، بیمار را در معرض آثار ناشناخته قرار دهد. این استدلال مخالفت با نوآوریهای شومپیتری نیست. فقط میگوید دامنه کاربرد باید متناسب با شواهد گسترش یابد. ایمنی و اثربخشی ابتدا باید با پیگیری بلندمدت در بیماریهای شدید و گروههایی با منفعت بالقوه روشنتر سنجیده شود. سپس میتوان، در صورت تأیید دادهها، کاربرد را گسترش داد. هرچه درمان برگشتناپذیرتر و جمعیت هدف وسیعتر باشد، احتیاط و نظارت بیشتری لازم است (باز هم مطابق اصل آزار جان استوارت میل).
هایک «عقلانیت صنعگرا» را نیز نقد میکند: اینکه انسان گمان کند با شناخت اجزای یک پدیدهی پیچیده، میتواند کل آن را بر اساس طرحی از پیش تعیینشده بازسازی و کنترل کند. به وضوح هایک مخاف عقل یا علم نیست. مشکل از فراموش کردن محدودیت دانش و یکی گرفتن شناخت یک رابطه علّی با شناخت همه پیامدهای مداخله آغاز میشود. هایک بر پیچیدگی نظمها و پراکندگی دانش تأکید میکند.
کاربرد این نقد در پزشکی ژنومی روشن است. اگر تغییر یک ژن کلسترول بد را کاهش دهد، هنوز همهی آثار آن بر فرایندهای سلولی، اندامها، سوختوساز و سلامت آینده بیمار معلوم نیست. یک ژن ممکن است در چند مسیر زیستی نقش داشته باشد و اثر دستکاری آن به سن، زمینهی ژنتیکی، محیط و بیماریهای همراه وابسته باشد. شناخت بخشی از یک نظام پیچیده لزوماً به معنای تسلط بر کل آن نیست. عقلانیت صنعگرا هنگامی پدیدار میشود که موفقیت در تغییر یک هدف مولکولی، دلیل امکان کنترل جامع بدن تلقی شود.
سه خوانش برگرفته از هایک مکمل هماند: انتخاب و رقابت نوآوری را پیش میبرند؛ تجربهی تدریجی خطاها را آشکار میکند؛ و نقد عقلانیت صنعگرا حدود ادعاهای علمی را یادآور میشود. برایند این سه نظمی است که آزادی انتخاب را با قواعد عام، یادگیری مستمر و فروتنی در برابر محدودیت دانش همراه میکند.
در خوانش تکاملی این برایند یک استراتژی پایدار تکاملیست که با پیشرفت دانش و تکنولوژی پزشکی تغییر میکند.
هادی صمدی
@evophilosophy
ذهن چیست؟ استعاره؟
آدام تون، در کتاب ذهن بهمثابهی استعاره، در پاسخ به پرسش از چیستی ذهن، اخیراً نظریهی بدیعی مطرح کرده است. نظر او با نقد تصویر رایج از ذهن آغاز میشود که ذهن را قلمروی درونی و پنهان میداند که روانشناسی عامیانه میکوشد سازوکارهای آن را توصیف کند. تون پیشنهاد میکند که گفتار روزمره دربارهی باورها، خواستهها، و خاطرات را نباید بیدرنگ نظریهای ابتدایی دربارهی درون انسان دانست. از نظر او، این سنخ گفتار را بهتر است مجموعهای از استعارههای سودمند درنظرگیریم که رفتار را برای ما معنادار میکنند. ما دربارهی دیگران چنان سخن میگوییم که گویی درون ذهن آنها فرایندهایی جریان دارد؛ اما این شیوهی بیان الزاماً گزارشی واقعنما از رویدادهایی پنهان نیست.
تون در تبیین این ایده به روایت رایلی ویلْفرید سلرز توجه میکند. در این روایت فرضی، ما، در بدو امر، فقط میتوانیم دربارهی اشیا و رفتار آشکار سخن گوییم. سپس شخصیتی به نام جونز (که میتواند یکی از نیاکان دور ما باشد) چارچوبی تازه معرفی میکند: رفتار هوشمندانه را میتوان چنان فهمید که گویی از فرایندهایی درونی سرچشمه میگیرد. این نوآوری را نظریهای پیشاعلمی دربارهی ذهن میدانیم اما تون آن را ساختن استعارهای میداند که وامدار الگوهای مشاهدهپذیر رفتار است. همانطور که وقتی ایتالیا را «چکمه» مینامیم شکل جغرافیاییاش را آسانتر میفهمیم، میتوانیم از «باور» یا «تصمیم» سخن گوییم تا الگوهای کنش انسان را سامان دهیم.
این استعارهها در آنچه تون، با الهام از کندال والتون، بازی وانمودسازی یا خیالپردازی مینامد عمل میکنند. در بازی وانمودی، اشیا و قواعد تعیین میکنند چه چیزی در پیرامون، خیالی محسوب میشود. مثلاً مبل ممکن است در بازی کودکان قایق باشد؛ جایگاه مبلها و قواعد بازی، حرکتها و واکنشهای مناسب را محدود میکنند. در روانشناسی عامیانه نیز رفتار آشکار، گفتار، و شیوههای بازنمایی عمومی نقش ابزار یا تکیهگاه بازی را دارند. این عناصر به ما اجازه میدهند رفتار شخص را با نسبتدادن حالات ذهنی تفسیر کنیم. اگر فردی با شتاب به سوی اتوبوس برود میگوییم میخواهد به اتوبوس برسد. چنین نسبتی بهطور غیرمستقیم الگویی از رفتار او را توصیف میکند.
این چارچوب بیقاعده نیست. قواعد ضمنی و هنجارهای اجتماعی تعیین میکنند چه وقت نسبتدادن یک باور یا قصد موجه است. همچنین استعارههای ذهنی میتوانند از الگوهای متفاوتی ساخته شوند. روانشناسی عامیانه دستگاهی واحد و دقیق مانند نظریهی علمی نیست، بلکه مجموعهای از استعارههای سازگارشده با جنبههای مختلف رفتار در اکوسیستم های متفاوت است.
تون میگوید این شیوهی فهم ذهن، علاوه بر تفسیر رفتار، ذهن را تنظیم میکند. اگر دیگران را موجوداتی بدانیم که دلیل میآورند و تصمیم میگیرند آنگاه تعاملات خود را بر همین اساس شکل میدهیم. بنابراین روانشناسی عامیانه تا اندازهای خودتحققبخش است. یعنی چارچوبی که رفتار را توصیف میکند، میتواند در شکلگیری همان رفتار سهم داشته باشد. این نکته همچنین پاسخی به این نگرانی است که شاید این سنخ خیالگرایی برای توضیح خود ناچار باشد از حالات ذهنی واقعی استفاده کند. تأکید تون بر عمل اجتماعی تمرکز را از حالات خصوصیِ تصورشده به قواعد و تعاملاتی منتقل میکند که بهوسیلهی زبان ذهنی سازمان مییابند.
واسکس نیز در مقالهای با معرفی مفهوم «خیالپردازی جمعی» دعوت به گسترش نظریهی تون میکند و میگوید وجه جمعی نظریهی تون باید صریحتر شود. خیالپردازی جمعی صرفاً این نیست که چند فرد جداگانه تصویرهای مشابهی در ذهن داشته باشند؛ بلکه فعالیتی مشترک است که در آن رفتار و محیط، قواعدی برای هماهنگی فراهم میکنند. در بازی دزدان دریایی، مبلها فقط برای هر کودک بهطور خصوصی قایق نیستند؛ موقعیت آنها، حرکتهای همبازیها و قواعد بازی، فعالیت مشترکی را ممکن میسازند. هماهنگی میتواند از توافق صریح حاصل شود، اما اغلب از عادتها و انتظارهای ضمنی پدید میآید.
از نظر واسکس، تبیین جمعی باید برونگرایانه باشد. یعنی نباید آن را صرفاً به حالات ذهنی خصوصی افراد تقلیل داد؛ باید دید چگونه در عادتها، رفتارها، زبان، نهادها و فرهنگ مادی رسوب میکند. این شیوه (با رویکردی تکاملی) توضیح میدهد چرا استعارههای ذهنی ماندگار میشوند و چگونه افراد با بهکارگیری آنها رفتار یکدیگر را تفسیر و تنظیم میکنند.
بااینحال، واسکس بهخلاف تون مشکل اصلی را کاملاً حلشده نمیداند: روانشناسی عامیانه ناهمگون است و بازیهایی که مردم عادی، فیلسوفان یا گروههای فرهنگی مختلف انجام میدهند، دقیقاً یکسان نیستند. پس هنوز باید توضیح داد که چگونه این چارچوبهای متفاوت، با وجود خطاها و تفاوتها، تا اندازهای در فهم متقابل، بهویژه در زندگی روزمره، موفقاند.
هادی صمدی
@evophilosophy
آیا بدون ساعت هم زمان وجود دارد؟
اهمیت آزمایش در علم
اگر بپذیریم که برای اندازهگیری زمان به ساعتی بیرونی نیاز داریم، قاعدتاً باید بپذیریم که در جهانی که زمانِ مستقل و مشخصی در آن فرض نشده است، نمیتوان تحول و ترتیب رویدادها را توضیح داد. پرسش از چیستی زمان معمولاً به این شکل مطرح نشده است، اما طرح مسئله به این صورت میتواند راهی برای آزمون نظریههای پیرامون آن بگشاید. پرسش قدیمی فلسفه و فیزیک، که کمتر گمان میرفت پاسخی تجربی داشته باشد، این بود: «زمان چیست؟ آیا توهم است یا در جهان خارج، مستقل از ما انسانها، وجود دارد؟» اکنون پرسش به این صورت درآمده است: «آیا زمان چیزی مستقل است که رویدادها درون آن اتفاق میافتند، یا میتوان آن را از تغییرات و روابط میان اجزای جهان به دست آورد؟»
برای بررسی این پرسش، پژوهشگران سامانهای شامل حدود ۲۴ هزار اتم را تا دمایی نزدیک به صفر مطلق سرد کردند و با مانعی نوری آن را به دو بخش تقسیم کردند. سپس تغییرات بخش قابل مشاهده را اندازه گرفتند تا دریابند آیا میتوان بدون تکیه بر ساعت خارجی، ترتیب رویدادها را مشخص کرد یا نه.
نتیجه چه بود؟
پژوهشگران تغییرات آنتروپی، یعنی کمیتی مرتبط با توزیع حالتهای یک سامانه، را مبنای تعریف نوعی زمان درونی قرار دادند که «زمان آنتروپی» نامیده شد و نشان دادند که با این معیار میتوان رویدادها را مرتب کرد و تحول کوانتومی سامانه را توصیف کرد؛ حتی هنگامی که بخش مشاهدهشده منبسط و منقبض میشد. این نتیجه اثبات نمیکند که زمان وجود ندارد یا معمای آن حل شده است؛ بلکه نشان میدهد در یک سامانه فیزیکی میتوان معیاری برای زمان را از تغییرات درونی آن استخراج کرد. اهمیت یافته در این است که ایدهای نظری، بهجای باقیماندن در سطح محاسبات و استدلالهای انتزاعی، به شکلی تجربی آزموده شده است.
چرا چنین آزمایشهایی اهمیت دارند؟
پرسش از ماهیت زمان قرنها در فلسفه و فیزیک نظری مطرح بوده است، اما آزمایشگری کمک میکند پاسخهای پیشنهادی را با رفتار واقعی طبیعت بسنجیم. فلسفه میتواند پرسش را دقیق کند و نظریه پیشبینیهای آزمونپذیر ارائه دهد؛ آزمایش نیز نشان میدهد کدام پیشبینیها با شواهد سازگارند. بااینحال، از منظر فلسفهی علم، این آزمایش چند نکته مهمتر را نیز آشکار میکند:
نکته اول: آزمایش، یگانه راه سنجش تجربی ادعاهای تجربیست. البته یک آزمایش محدود، که خود بر پیشفرضهای نظری استوار است، نمیتواند همه مسائل فلسفی درباره زمان را حل کند. منتقدان نیز میتوانند همان پیشفرضها را به پرسش بکشند. بااینحال، برای سنجش ارتباط یک نظریه با واقعیت بیرونی، راهی جز آزمودن آن نداریم. این راه خطاپذیر است، اما تنها راهی است که فراتر از انسجام نظری، شواهدی تجربی فراهم میکند. نظریههای رقیب ممکن است همگی از انسجام درونی برخوردار باشند، اما این انسجام بهتنهایی نشان نمیدهد کدامیک با واقعیت ارتباط دارد.
نکته دوم: پرسشهای بسیار انتزاعی نیز ممکن است آزمونپذیر شوند. اینکه دانشمندان میکوشند پرسشی به پیچیدگی چیستی زمان را به آزمایشی تجربی تبدیل کنند، افق تازهای برای علم میگشاید. شاید مسائل دیگری نیز که تاکنون صرفاً نظری به نظر میرسیدند، با صورتبندی مناسب، پیامدهای قابلآزمایش پیدا کنند.
نکته سوم: برای طرح پرسشهای تازه همچنان به فلسفه نیاز داریم. اگر تحلیل نظری نبود، شاید پرسش کنونی اصلاً شکل نمیگرفت تا امکان آزمودن آن فراهم شود. فلسفه، فیزیک نظری، و کلا تحلیلهای نظری و پیشینی، به ما کمک میکند مفاهیم را روشن کنیم، پیشفرضها را بشناسیم و محدودیت استدلالها را آشکار سازیم. آزمایش جای این کار را نمیگیرد؛ بلکه آن را تکمیل میکند.
نکته چهارم: انسجام نظری با صدق تجربی یکسان نیست. فلسفه و کلا هر نوع تحلیل پیشینی میتواند ناسازگاریهای درونی یک نظریه را نشان دهد، اما سازگاری منطقی بهتنهایی ارتباط آن با جهان را تضمین نمیکند. بنابراین، هنگامی که ادعایی محتوای تجربی دارد، پذیرش آن باید به شواهد و آزمون وابسته باشد.
این آزمایش، در بهترین حالت، نشان میدهد که شاید بتوان زمان را به جای آنکه بهصورت ساعتی نامرئی و مستقل درک کنیم، از خلال تغییرات جهان بفهمیم.
فلسفه میتواند صورت پرسش را روشن کند؛ علم ازمایشیست که ان را میآزماید. به هیچیک بینیاز نیستیم.
هادی صمدی
@evophilosophy
اگر کانت تکامل بلد بود!
کانت میگوید که هیوم او را از «خواب جزمی» بیدار کرد. مقصود از این خواب، جزمگرایی متافیزیکی است؛ یعنی اعتماد غیرنقادانه به عقل محض، و این فرض که میتوان بیآنکه نخست توانایی عقل و حدود آن را سنجید، دربارهی خدا، نفس و جهان بهطور قطعی حکم داد. هیوم با تحلیل تجربی شناخت، این اطمینان را فرو ریخت و نشان داد انتظار علّی را نمیتوان با عقل اثبات کرد و فقط به سبب عادت روانشناختی انتظار داریم که رویدادی پس از رویدادی دیگر بیاید. کانت این اعتراض را جدی گرفت و اما کوشید توضیح دهد چرا علیت شرط تجربهی عینی است، نه صرفاً عادتی روانشناختی. با این حال، پرسشی که در اینجا مطرح میشود این است که اگر کانت تکامل بلد بود، این پاسخ و کل استدلال استعلایی او چگونه تغییر میکرد؟ (به این نکته توجه کنیم که احتمالاً اگر هیوم نیز داروین بلد بود تبیین بسیار قویتری برای عادت روانشناختی ما عرضه میکرد که کانت میتوانست از آن تبیین بهره گیرد.)
برخی فیلسوفان پس از کانت و داروین کوشیدهاند میان این دو اندیشمند پلی برقرار کنند. شاید کانتی که داروین بلد بود خوانش متفاوتی از هیوم میداشت. اگر تواناییهای شناختی انسان طی تکامل شکل گرفته باشند، یعنی همان ساختارهایی که کانت آنها را شرط پیشینی تجربه میدانست، احتمالاً کانت میتوانست دلایل محکمتری برای اعتبار آنها عرضه کند. به یاد آوریم کانت به صورتهای شهود، یعنی زمان و مکان، و مقولات فاهمه، از جمله علیت، باور داشت. این ساختارها دادههای حسی را در تجربهای واحد سازمان میدهند و توضیح میدهند چرا مقولات را میتوان بر اشیای تجربه اطلاق کرد.
داروین بود که، بدون آنکه چندان فلسفه بداند، امکان پرسش از ریشههای تاریخی مقولات را فراهم ساخت. اگر تواناییهای شناختی طی تکامل شکل گرفته باشند، آنچه برای فرد، مستقل از تجربه، و پیشینی به نظر میرسد، ممکن است در سطح گونه، حاصل تعامل نسلهای پیشین با محیط و انتخاب طبیعی باشد. بنابراین، «پیشینی برای فرد» الزاماً به معنای «مستقل از تاریخ طبیعی» نیست و ممکن است، آنطور که کنراد لورنتز گفت، به نحوی پسینی طی تکامل شکل گرفته باشد. این پاسخ تجربی به هیوم نزدیکتر است زیرا منشأ عادتها و انتظارهای ذهنی را از راه مشاهده و تبیین بررسی میکند، نه صرفاً با تحلیل فلسفی.
بار دیگر علیت را در نظر بگیریم. انتخاب طبیعی میتواند توانایی تشخیص نظمها و وابستگیهای محیطی را تقویت کند؛ پس ذهن انسان شاید جهان را از راه الگوهایی بفهمد که در گذشته برای عمل مؤثر بودهاند. البته کانتِ تکاملآگاه لزوماً نیز علیت را به سادگی عادتی سودمند نمیدانست و ممکن بود، با آن روحیهی سنجشگرانهی خود، همچنان بپرسید آیا تجربهی تعاقب رویدادهای عینی مستلزم قواعد علّی است یا نه، و اگر هست چه تضمینی بر واقعنمایی آنهاست و نه صرفاً بر اینکه بگوییم واجد کفایت تجربیاند؟ این نکتهی مهمیست که امروزه نیز محل بحث معرفتشناسان تکاملیست زیرا برخی معتقدند تبیین منشأ یک توانایی، بهتنهایی اعتبار آن را ثابت نمیکند. صفتی ممکن است برای بقا مفید باشد، اما باورهای حاصل از آن در شرایط تازه خطا کنند.
مثال خرافه این شکاف را روشن میکند. فرض کنید پذیرفتیم که دستگاه شناختی ما برای تشخیص الگوها و روابط علّی در محیط تکامل یافته است، اما همین دستگاه در شرایطی که نظم واقعی وجود ندارد یا بسیار پیچیده است، الگوهای کاذبی میسازد و روابط علّی نادرستی را مفروض میگیرد. کسی که پس از هر بار دیدن ۱۳، فال بد میزند، یا حرکتی را به شانس و بدشانسی گره میزند، در واقع همان توانایی علّتجویی را به کار میبرد که برای بقا مفید بوده، اما آن را در جایی به کار میگیرد که شواهد کافی ندارد. این نشان میدهد که صرفِ برخورداری از یک توانایی تکاملیافته، حتی اگر آن توانایی در گذشته برای سازگاری سودمند بوده باشد، تضمینی برای صدق باورهای حاصل از آن در همهی شرایط نیست. خرافهگرایی را نباید به سادگی استثنایی بر کارکرد شناخت دانست بلکه محصول جانبی همان سازوکاری است که علیتجویی نامیده میشود و بنابراین باید میان منشأ علّی شناخت و توجیه معرفتی محصولات آن فرق گذاشت. تکامل توضیح میدهد چرا به شیوهای خاص ادراک میکنیم و چرا مستعد خطاهای نظاممند هستیم، اما موجه بودن داوریها به شواهد، آزمون و نقد خطاها نیاز دارد که از راه نقادی عقل محض انجام میشود. خلاصه آنکه از اینکه باوری برای سازگاری پدید آمده، نمیتوان نتیجه گرفت که صادق است.
کانت تکاملآگاه احتمالاً منشأ طبیعی شناخت را به تحلیل شرایط اعتبار آن میافزود، نه اینکه یکی را جایگزین دیگری کند. در واقعیت نیز چنین پروژههای کانتی-داروینی پی گرفته شد؛ هم توسط برخی نوکانتیها، هم توسط برخی معرفتشناسان تکاملی، و هم توسط پراگماتیستهایی چون پیرس.
هادی صمدی
@evophilosophy
معرفتشناسی هوش مصنوعی
معرفتشناسی هوش مصنوعی شاخهای نوظهور از پژوهشهای فلسفیست که به بررسی نقش هوش مصنوعی در کسب دانش، توجیه باورها و دستیابی به فهم میپردازد. مدخل جدید دانشنامه فلسفه استنفورد در این موضوع نشان میدهد که موفقیت سامانههای هوش مصنوعی در حوزههایی مانند پزشکی، زیستشناسی، ریاضیات و پاسخگویی به پرسشهای انسانی، مسائل بنیادی تازهای را دربارهی ماهیت دانش و اعتبار منابع آن مطرح کرده است. پرسش اصلی این است که آیا میتوان به خروجیهای هوش مصنوعی اعتماد کرد و باورها و کنشهای خود را بر اساس آنها موجه دانست؟
مسئلهی شفافیت
از مهمترین مسائل معرفتشناسی هوش مصنوعی، دشواری شناخت سازوکارهای درونی آن است. بسیاری از مدلهای هوش مصنوعی، بهویژه شبکههای عصبی عمیق و مدلهای زبانی بزرگ، به دلیل پیچیدگی محاسباتی و تعداد فراوان پارامترها، مانند جعبه سیاه عمل میکنند؛ یعنی ممکن است خروجی آنها مشخص باشد، اما مسیر دقیق رسیدن به آن خروجی برای انسان روشن نباشد. این وضعیت پرسشهایی درباره چگونگی شناخت عملکرد مدل، شناسایی خطاها و ارزیابی اعتبار نتایج ایجاد میکند.
تبیینپذیری و تفسیرپذیری
مسئله دیگر تعیین معنای تبیینپذیری و تفسیرپذیری و بررسی میزان ضرورت آنهاست. تبیینپذیری به ارائه توضیحی دربارهی چرایی یک نتیجه اشاره دارد و تفسیرپذیری به امکان فهم عملکرد مدل مربوط میشود. برای مثال، در تشخیص پزشکی صرفاً دانستن اینکه هوش مصنوعی بیماری خاصی را تشخیص داده کافی نیست؛ پزشک باید بداند چه عواملی در این نتیجه نقش داشتهاند. بااینحال، پرسش مهم این است که آیا برای اعتماد به یک سامانه، شناخت کامل سازوکارهای درونی آن ضروری است یا توضیحی محدود اما کاربردی کفایت میکند.
محدودیت شناخت انسان
ابهام هوش مصنوعی دلایل متعددی دارد: پیچیدگی محاسبات، دسترسینداشتن به دادههای آموزشی، محرمانهبودن الگوریتمها و تفاوت میان زبان ریاضی مدلها و شیوهی معمول تفکر و توضیح انسانی. همچنین، در شبکههای عصبی، ویژگیها ممکن است بهصورت توزیعشده میان نورونهای متعدد بازنمایی شوند. بنابراین، حتی متخصصان نیز همیشه نمیتوانند توضیحی روشن دربارهی نقش هر بخش از مدل عرضه کنند. این مسئله پرسشی فلسفی را مطرح میکند: آیا فقدان شناخت کامل از فرایند تولید نتیجه، لزوماً به معنای ناتوانی در کسب دانش از آن نتیجه است؟
اعتبار خروجیها
مسئله محوری دیگر این است که چه زمانی باور به خروجی هوش مصنوعی عقلانی و موجه است. درستبودن اتفاقی یک پاسخ برای تبدیل آن به دانش کافی نیست؛ باید شواهدی دربارهی اعتبار آن وجود داشته باشد. از جمله معیارهای توجیه میتوان به سابقه موفقیت مدل، آزمون روی دادههای مستقل، مقایسهی نتایج با شواهد واقعی و پایداری خروجیها اشاره کرد. در مدلهای یادگیری ماشین، استقرا نقش مهمی دارد: اگر مدل در موارد فراوان درست عمل کرده باشد، میتوان با احتمالی معین به نتایج جدید آن اعتماد کرد؛ اما این اعتماد تضمین قطعی حقیقت نیست.
اعتماد عقلانی به هوش مصنوعی
اعتماد به هوش مصنوعی باید از اعتماد
بیچونوچرا متمایز شود. آیا کاربران باید به دلیل دقت بالای یک سامانه به آن اعتماد کنند یا فهم سازوکار آن نیز ضروری است. پاسخ به زمینهی کاربرد بستگی دارد. برای مثال، در تشخیص بیماری، دقت، شواهد بالینی و امکان ارزیابی نتیجه اهمیت دارند. همچنین، شناخت محدودیتها و سوگیریهای مدل کمک میکند کاربران بدانند چه زمانی نتایج آن قابل اتکاست و چه زمانی به بررسی مستقل نیاز دارد.
نقش هوش مصنوعی در شناخت جهان
دانش با فهم یکسان نیست. ممکن است هوش مصنوعی پیشبینی دقیقی ارائه کند، اما نتواند توضیح دهد چرا پدیدهای رخ داده است. در نتیجه، باید میان پیشبینی، کشف الگوها و فهم روابط علّی تمایز گذاشت. مدل میتواند ارتباط آماری میان متغیرها را شناسایی کند، بیآنکه علت واقعی این ارتباط را آشکار سازد. بنابراین، از مسائل مهم این حوزه آن است که هوش مصنوعی تا چه اندازه میتواند فراتر از تولید پیشبینیهای موفق، به تبیین علمی پدیدهها و شناخت سازوکارهای جهان کمک کند.
فاعل شناسا؟
سرانجام، این پرسش مطرح است که آیا هوش مصنوعی خود میتواند فاعل شناسا باشد یا صرفاً ابزاری برای شناخت انسان است. اگر سامانههای هوش مصنوعی باور، قصد یا آگاهی نداشته باشند، آیا میتوان خروجی آنها را نوعی گواهی معرفتی، مشابه سخن یک انسان آگاه، تلقی کرد؟ دیدگاه دیگر این است که هوش مصنوعی را باید در کنار ابزارهایی مانند ماشینحساب و دستگاههای اندازهگیری بررسی کرد. این اختلاف بر چگونگی ارزیابی اعتبار نتایج و مسئولیت کاربران در پذیرش آنها تأثیر میگذارد.
در شرایطی از تاریخ علم هستیم که آگاهی از معرفتشناسی هوش مصنوعی برای تمامی پژوهشگران، دانشگران، و دانشجویان در تمامی رشتههای علمی ضروریست.
هادی صمدی
@evophilosophy
ادوارد وسترمارک: تکامل و تنوع اخلاقی
ادوارد وسترمارک، متفکر فنلاندیِ جامعهشناسی، انسانشناسی و فلسفهی اخلاق، در سال ۱۸۶۲ متولد شد. مهمترین دستاورد او این بود که پرسشهای اخلاقی و خانوادگی را نباید با قواعد عقلانی یا فرمانهای ثابت تحلیل کرد، بلکه باید با توجه به تاریخ تکاملی انسان، عواطف و تنوع فرهنگی بررسی کرد. او در دورهای مینوشت که نظریهی داروین بحثهای گستردهای درباره منشأ انسان و اخلاق برانگیخته بود. بااینحال، وسترمارک تلاش نکرد اخلاق را فقط به رقابت اقتصادی یا بقای گروهها فروبکاهد؛ او به نقش احساسات، دلبستگیها و واکنشهای عاطفی در پیدایش داوریهای اخلاقی توجه داشت.
در کتاب تاریخ ازدواج انسان که در ۱۸۹۱ منتشر شد، وسترمارک نظریههای رایج درباره شکلهای آغازین خانواده و ازدواج را نقد کرد و با اتکا به شواهد مردمنگارانه و مقایسهی جوامع مختلف، با این فرض مخالفت کرد که همه جوامع الزاماً از یک الگوی ابتدایی و یکسانِ روابط جنسی یا خانوادگی عبور کردهاند. برای او، شناخت نهادهایی چون ازدواج نیازمند توجه به تفاوتهای تاریخی و فرهنگی بود. این رویکرد در آن زمان بسیار اهمیت داشت، زیرا برخی نظریهپردازان تکامل اجتماعی، جوامع را در سلسلهمراتبی واحد از «ابتدایی» تا «متمدن» مرتب میکردند.
وسترمارک در آثارش دربارهی اخلاق، از جمله خاستگاه و تحول اندیشههای اخلاقی در دو جلد منتشرشده در سالهای ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۸، بر این نکته تأکید کرد که داوریهای اخلاقی با احساسهایی چون تأیید، انزجار، خشم، همدلی و رنجش پیوند دارند. به نظر او، اخلاق را نمیتوان صرفاً محصول استدلالهای انتزاعی دانست؛ واکنشهای عاطفی انسانها در شکلگیری آن سهمی بنیادی دارند. این دیدگاه از یک سو با سنتهایی در فلسفهی اخلاق که بر عاطفه تأکید میکردند همخوان بود و از سوی دیگر، امکان بررسی تجربی اخلاق را از راه مقایسهی رفتارها و باورهای جوامع گوناگون فراهم میکرد.
از موضوعاتی که با نام او شناختهشده، توجه به پرهیز از رابطه جنسی میان افرادی بود که در کودکی در نزدیکی و همزیستی روزمره بزرگ شدهاند. وسترمارک استدلال میکرد که نزدیکی کودکان میتواند میل جنسی را کاهش دهد و در نتیجه، بخشی از پرهیزهای خویشاوندی را بدون نیاز به فرض وجود یک قانون جهانشمولِ آگاهانه توضیح دهد. این تبیین، که بعدها با عنوان اثر وسترمارک شناخته شد، نمونهای از تلاش او برای پیوند دادن تجربهی رشد، عاطفه و رفتار اجتماعی بود. اما از نظر خود او حتی در اینجا نیز مسئله فقط زیستشناسی نبود: قواعد خویشاوندی، ازدواج و ممنوعیتها در زمینههای فرهنگی متفاوت معنا پیدا میکنند.
تجربهی میدانی او در مراکش، پژوهشهایش در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، در گسترش حساسیت او به تفاوت فرهنگی اهمیت داشت. او آیینها، باورها و روابط اجتماعی را مشاهده کرد و در کتاب آیین و باور در مراکش در سال ۱۹۲۶ مطالعات خود را عرضه کرد. مواجهه با شیوههای اخلاقی و دینی متفاوت میتوانست این پرسش را برجسته سازد که آیا آنچه در یک جامعه بدیهی یا مقدس شمرده میشود، در همهی جوامع همان معنا را دارد یا نه. بااینحال، نباید نظرات او را صرفاً نتیجهی زیست او در چند فرهنگ متفاوت دانست؛ تحصیلات فلسفی، سنت تجربهگرایی، خوانش او از آثار دیوید هیوم و آدام اسمیت و مباحث علمی روزگارش نیز اثرگذار بودند.
وسترمارک از این راه به نوعی نسبیگرایی اخلاقی نزدیک شد: باورهای اخلاقی در جوامع مختلف یکسان نیستند و نمیتوان بهسادگی قواعد یک فرهنگ را معیار طبیعی و جهانشمول همه فرهنگها قرار داد. این موضع الزاماً به معنای آن نیست که هر عملی از نظر او به یک اندازه درست است؛ بلکه بر ضرورت توضیح تاریخی و اجتماعی داوریها پیش از صدور حکم تأکید دارد. همچنین او از بررسی تکاملی برای ادعای اینکه هر چیزی که پدید آمده، اخلاقاً مطلوب است، استفاده نمیکرد. توضیح منشأ یک قاعده با توجیه اخلاقی آن فرق دارد.
زندگی وسترمارک نشان میدهد تجربه زیسته چگونه میتواند توجه نظریهپرداز تکاملی را به بعضی پرسشها جلب کند، اما بهتنهایی پاسخ نظری را تعیین نمیکند. سفر، مشاهده، و مقایسهی فرهنگی، همراه با آموزش و مباحث فلسفی، به او امکان داد اخلاق را پدیدهای انسانی، عاطفی و تاریخی ببیند. این روش با رویکرد سامنر تفاوت داشت: سامنر بیشتر بر رسوم گروهی، رقابت و نظم اجتماعی تمرکز میکرد، حال آنکه وسترمارک عواطف و تنوع اخلاقی را برجسته میساخت. مقایسهی این دو نشان میدهد که چگونه نظریهی تکامل اجتماعی متآثر از پیشفرضهای اندیشمندان و تجربههای زیستهی آنها متفاوت میشود.
نظریهی تکاملی برای وسترمارک راهی جهت طرح پرسشهای قابل برای توجه به تنوع بود، آثار او را برای بحثهای امروز درباره اخلاق، خانواده و تنوع فرهنگی همچنان قابل توجه میکند.
هادی صمدی
@evophilosophy
تبِ بازی: همهی زندگی بازی، و بازی مسریست!
یوهان هویزینگا، تاریخنگار و نظریهپرداز فرهنگ هلندی، در کتاب مشهور خود انسان بازیگر (Homo Ludens, 1938) مدعی شد که بازی فعالیتی حاشیهای در زندگی انسان نیست، بلکه بنیاد فرهنگ است. از حقوق و جنگ گرفته تا هنر و فلسفه، همگی ریشه در ساختارهای بازیگونه دارند. اگر این ادعا درست باشد، پرسشی که در ابتدا ساده به نظر میرسید، ابعادی بسیار گستردهتر مییابد: اگر بسیاری از فعالیتهای زندگی انسان و حتی انسانسانان ماهیتی بازیگونه دارند، آیا «سرایت بازی»پدیدهای حاشیهای در رفتار کودکان و نخستیسانان است، یا کلیدی برای فهم انتشار خودبهخود رفتارها، عواطف و هنجارها در سراسر زندگی اجتماعی است؟
مقالهای که اخیراً در انجمن سلطنتی بریتانیا منتشر شده سرایت بازی را در چهار گونهی انسانسان اجتماعی بررسی میکند.
یافتهی اصلی
پژوهشگران رفتار شامپانزهها، بونوبوها و گوریلهای اسیر (هر کدام در دو گروه) و همچنین دو کلاس از کودکان انسان زیر سه سال (همراه با مربیان) را رصد کردند و با روش «ثبت تمامرویداد»، رفتارهای بازی، رفتارهای پیوندجویانه و رفتارهای پرخاشگرانه را ثبت کردند. سپس در هر بار وقوع بازی، ظرف سه دقیقه بررسی میکردند که آیا فردی که در بازی مشارکت نداشت، خودش شروع به بازی میکند (شرط «پس از بازی») یا اینکه بدون محرک قبلی، خودبهخود بازی را آغاز میکند (شرط «کنترل همتا»).
نتیجه؟ بازی واقعاً مسری است. در شرط «پس از بازی»، فراوانی شروع بازی بهطور معناداری بیشتر از شرط کنترل بود. یعنی دیدن بازی دیگران، بهطور مستقیم رفتار بازی را در ناظر برمیانگیزد؛ پدیدهای که میتوان آن را «تبِ بازی» نامید. این سرایت در هر چهار گونه (بونوبو، شامپانزه، گوریل و انسان) مشاهده شد و تفاوت معناداری بین گونهها وجود نداشت. این نخستین بار است که سرایت بازی در بونوبوها و گوریلها گزارش میشود و شواهد پیشین در شامپانزهها و انسانها را بهصورت کمّی تأیید میکند.
چه کسانی بیشتر «مبتلا» میشوند؟
سرایت بازی یکسان توزیع نمیشود، بلکه تحت تأثیر مجموعهای از عوامل فردی، دوتایی و گروهی قرار دارد.
در سطح فردی: نرها بیش از مادهها، و افراد جوان بیش از بزرگسالان در معرض سرایت بازی قرار دارند. این با نقش محوری بازی در رشد هماهنگ است: جانوران جوان از طریق بازی مهارتهای حرکتی، شناختی و اجتماعی خود را پرورش میدهند؛ نرها نیز احتمالاً از بازی برای سنجش قدرت و رقابت غیرپرخاشگرانه استفاده میکنند.
در سطح فضایی: ناظرانی که در فاصلهی کمتر از ۱۰ متر از فرد آغازگر بازی قرار دارند، بیشترین احتمال سرایت را نشان میدهند. این با مدل «ادراک-کنش» همخوانی دارد: هرچه فاصله کمتر باشد، محرک ادراکی مستقیمتر و احتمال تکرار رفتار بیشتر است.
در سطح دوتایی: بهخلاف انتظار، نرخ پیوندجویی و پرخاشگری بین فرد آغازگر و ناظر تأثیر معناداری بر سرایت بازی نداشت. این نشان میدهد که سرایت بازی ممکن است بهخلاف خمیازه، چندان وابسته به نزدیکی عاطفی نباشد و بیشتر پدیدهای مبتنی بر ادراک مستقیم باشد.
در سطح گروه: احتمال سرایت با افزایش نسبت نر به ماده، نسبت جوان به بزرگسال، و قطببندی گروه به سمت پیوندجویی (نسبت تعاملات پیوندجویانه به پرخاشگرانه) افزایش مییابد. اندازهی گروه تأثیر معناداری نداشت. به بیان دیگر، ترکیب گروه (جوانتر، نرتر، و سرشار از فضای پیوندجویانه) خاک حاصلخیزتری برای سرایت بازی فراهم میکند.
اهمیت تکاملی
شاید الهامبخشترین یافتهی این پژوهش این باشد که الگوی سرایت بازی و عوامل تعدیلکنندهی آن در سه گونهی انسانسان بزرگ و کودکان انسان بهشدت همسان است. این همسانی نشان میدهد که سرایت بازی احتمالاً ویژگی تصادفی یک گونهی خاص نیست، بلکه در نیای مشترک انسانسانان، که حدود ۷٫۲ تا ۱۱ میلیون سال پیش میزیسته، ریشه دارد. از طریق جفتشدگی ادراک-کنش و نظام نورونهای آینهای، فرد نهتنها حرکات دیگری را تکرار میکند، بلکه حالت عاطفی او را نیز به اشتراک میگذارد.
اینجاست که بینش هویزینگا اهمیت مییابد. اگر بازی بنیاد فرهنگ است، و اگر سرایت بازی از طریق سازوکارهای عاطفی و ادراکی عمل میکند، آنگاه میتوانیم بفهمیم که چرا رفتارهای جمعی، از رقصهای آیینی و تشریفات مذهبی تا تظاهرات سیاسی و جنبشهای اجتماعی، اینچنین بهسرعت منتشر میشوند.
این فعالیتها نیز نوعی «بازی» جمعیاند که از طریق سرایت عاطفی و حرکتی، افراد را به مشارکت فرا میخوانند. سرایت بازی، به این معنا الگویی برای فهم انتشار خودبهخود رفتار در سراسر زندگی اجتماعی است.
این یافته نتیجهی تربیتی سادهای نیز دارد که با شهود ما نیز سازگار است: اگر از گوشهنشینی کودکان خود ناخرسندید کافیست آنها را در معرض بازی سایر کودکان قرار دهید؛ بازی مسریست و مبتلا میشوند!
هادی صمدی
@evophilosophy
چرا زنان، بهطور متوسط، بیش از مردان عمر میکنند؟
آیا علت در تفاوت در هورمونها و کروموزومهای جنسی است؟ یا شاید رفتارهای پرخطر مردان هزینههایی بسیار بیشتری برای آنها دارد؟ به طور متعارف فرضیههای متعددی برای این پدیده معرفی شده، از جمله فرضیهی مادربزرگ، که مطابق آن عمر بیشتر زنان کارکردی در پرورش نوهها دارد.
اما مقایسه با دیگر جانوران تصویر را بسیار پیچیده میکند. چرا در بسیاری از پستانداران دیگر نیز مادهها بیشتر عمر میکنند؟ جالب این که بدانیم در پرندگان وضعیت بهعکس است.
مقالهی منتشرشده در ساینس از این نقطه آغاز میکند. پژوهشگران برای بررسی تفاوت «امید به زندگی بزرگسالی» میان دو جنس، دادههای ۵۲۸ گونه پستاندار و ۶۴۸ گونه پرنده را، عمدتاً از باغوحشها، تحلیل، و دادههایی از ۱۱۰ گونه در طبیعت را نیز بررسی کردند. در باغوحش، در ۷۲ درصد پستانداران مادهها طول عمر بیشتری داشتند و در پرندگان عکس این پدیده مشاهده شد و ۶۸ درصد نرها طول عمر بیشتری داشتند. میانگین این مزیتها بهترتیب حدود ۱۲ و ۵ درصد بود و در طبیعت معمولاً بیشتر شد.
اما این الگو معمای دیگری ایجاد میکند. اگر کروموزومهای جنسی علت اصلی باشند، باید انتظار داشته باشیم جنس ناهمگامت در هر گروه تقریباً همیشه عمر کوتاهتری داشته باشد؛ یعنی نرهای XY در پستانداران و مادههای ZW در پرندگان. دادهها تا حدی با این فرض سازگارند، اما نه به اندازهای که داستان تمامشده باشد. گونههایی وجود داشتند که خلاف انتظار عمل میکردند و حتی در یک نظام تعیین جنسیت مشابه، جهت و اندازه اختلاف طول عمر متفاوت بود. بنابراین خود پژوهشگران نتیجه میگیرند که «ناهمگامتی» بهتنهایی نمیتواند گسترهی تنوع مشاهدهشده را توضیح دهد.
اینجاست که انتخاب جنسی وارد داستان میشود. شاید جنسی که برای دسترسی به جفت بیشتر رقابت میکند، بخشی از منابع خود را به اندازه بدن، زینتها، قلمرو، مبارزه یا تولیدمثل اختصاص دهد و هزینهی بقای بیشتری بپردازد. مقاله نظام جفتگیری، دوریختی جنسی در اندازه بدن و اندازهی بیضه را بررسی کرد؛ در پرندگان، دوشکلی رنگآمیزی پرها نیز سنجیده شد.
نتیجه؟ نظام جفتگیری و دوشکلی اندازه جنسی از پایدارترین همبستههای تفاوت طول عمر بودند. در پستانداران، گونههای چندهمسر بهطور متوسط مزیت طول عمر بیشتری برای مادهها داشتند؛ در باغوحش، این مزیت حدود ۱۵ درصد بود، در حالی که در گونههای تکهمسر تقریباً ناچیز بود. دوشکلی اندازه بدن نیز در بسیاری از گروهها با افزایش مزیت طول عمر مادهها همراه بود. بااینحال، رقابت اسپرم در مجموع رابطهی نیرومندی نشان نداد، جز در زوجسمان. همچنین «هزینهی تولیدمثل» نتیجهای بهخلاف انتظار داشت: مراقبت مادری، که هزینهبردار است عمر مادران را کمتر نمیکرد!
اهمیت روششناختی و معرفتشناختی پژوهش
معماری پژوهش شاید مهمتر از نتیجه باشد. پژوهشهایی که برای تبیین رفتارهای انسان، فقط انسان را مطالعه میکنند، بهآسانی میتواند آنچه را «طبیعی» میپندارد، با آنچه در جامعه رایج است درهم بیامیزند. اما وقتی انسان را کنار شامپانزه، گوریل، صدها پستاندار و صدها پرنده قرار میدهیم، پیشفرضها قابل آزمون میشوند. انسان نیز بخشی از یک الگوی پستانداری است: زنان در جمعیتهای انسانی بررسیشده، از جمله سوئد تاریخی و معاصر، ژاپن و جوامع شکارگر-گردآورنده، عموماً مزیت طول عمر داشتند؛ اما این مزیت از شامپانزه و گوریل کوچکتر بود. نویسندگان این تفاوت را با شدت کمتر انتخاب جنسی بین دو جنس در انسان سازگار میدانند.
این نکته برای مطالعه انتخاب جنسی در انسان درس مهمی دارد. حتی اگر فرهنگ را موقتاً کنار بگذاریم، پژوهشگر با یک «طبیعت خام» روبهرو نیست؛ اوست که انتخاب میکند چه صفتی را اندازه بگیرد، چه چیزی را شاخص رقابت جنسی بداند، کدام تفاوت را برجسته کند و کدام استثنا را نادیده بگیرد. ارزشها و پیشفرضهای اجتماعی و سیاسی میتوانند در انتخاب پرسش، متغیر، نمونه و تفسیر اثر بگذارند. راهحل، طراحی پژوهشهای خوداصلاحگر است.
مطالعات تطبیقی از مهمترین ابزارهای این خوداصلاحیاند. برای آزمون تبیینهای تکاملی رفتار، بدن یا روان انسان، باید گونههای متعدد، محیطها، خویشاوندان و نظامهای جفتگیری گوناگون را مقایسه کنیم؛ اثر فیلوژنی را کنترل کنیم؛ استثناها را جدی بگیریم؛ و پیشبینیهای نظری را پیشاپیش روشن کنیم. فرضیهای که فقط پس از مشاهدهی الگویی در انسان آمده، ضعیف است. اما تکرار آن در شاخههای مستقل تکاملی و محیطهای متفاوت، اعتماد را بیشتر میکند. و این جایی است که مقایسه تطبیقی ارزش خاصی پیدا میکند.
برای فهم انسان، به پژوهشهای تطبیقی بیشتری نیازمندیم زیرا ناخواسته، دانش ما از سرشت انسان از چشمانداز انسانی و مشحون از ارزشهای اجتماعی ساخته میشود.
هادی صمدی
@evophilosophy
هوش مصنوعی + داروین = ؟
تصور کنید نرمافزاری داشته باشیم که علاوه بر کارکردهای متعارف، خود را باز کند، بخشی از آن را تغییر دهد، آزمایش کند و اگر بهتر شده باشد، آن نسخهی جدید را نگه دارد. این دقیقاً همان چیزی است که پژوهشگران در مقالهای با عنوان «Darwin Gödel Machine» پیشنهاد کردهاند؛ که در همین چندماهی که از انتشار مقاله میگذرد صدها بار به آن ارجاع شده است و علت توجه زیاد به آن نیز با توجه به بحث خطرات خودمختار شدن هوش مصنوعی سیستمی قابل فهم است.
برای فهم منطق حاکم بر چنین هوش مصنوعی، ابتدا باید مفهوم «تکامل باز-پایان» را روشن کنیم. در بیشتر سیستمهای هوش مصنوعی امروزی، با یک معماری بسته طرف هستیم: انسان تعیین میکند که مدل چه ابزارهایی داشته باشد، چه جریانی را دنبال کند و چه محدودیتهایی را رعایت کند. مدل در همان چارچوب یاد میگیرد و هرگز از آن فراتر نمیرود. اما تکامل باز-پایان چیزی متفاوت است. در این نگاه، سیستم فقط در حل یک مسئله بهتر نمیشود، بلکه بهطور مداوم چیزهای تازهای خلق میکند که برخی از آنها ممکن است مدتها بعد به جهشهای بزرگ منجر شوند.
طبیعت بهترین مثال این نوع تکامل است: از باکتریهای ساده تا گرگها، هیچ مرحلهای «پایان» نبوده و هر نوآوری کوچک، سنگبنایی برای نوآوری بعدی شده است.
مقاله با همین نگاه سراغ یکی از قدیمیترین رؤیاهای حوزهی هوش مصنوعی میرود: ماشینی که خودش را بهبود میدهد. یورگن اشمیدهوبر سالها پیش ایدهی «Gödel Machine» را مطرح کرد؛ ماشینی که فقط زمانی خودش را تغییر میداد که بتواند بهطور ریاضی اثبات کند تغییر جدید مفید است. مشکل این ایده در عمل روشن بود: اثبات ریاضی برای تقریباً هیچ تغییر واقعی در یک سیستم پیچیده ممکن نیست. نمیتوان از پیش اثبات کرد که افزودن یک ابزار جدید به یک عامل کدنویس، لزوماً عملکرد را بهتر میکند؛ چون تأثیر آن به زمینهی مدل، نوع وظیفه و نحوهی استفاده بستگی دارد.
راهحل مقاله، جایگزینی اثبات با آزمایش است. این همان کاری است که طبیعت انجام میدهد: جهش اتفاق میافتد، بعد محیط تعیین میکند که آیا این جهش مفید است یا نه. در Darwin Gödel Machine، هر عامل کدنویس میتواند کد خودش را تغییر دهد، سپس روی یک بنچمارک کدنویسی آزمایش شود و اگر عملکردش بهتر بود، به آرشیو اضافه شود. این چرخهی ساده اما قدرتمند، به سیستم اجازه میدهد تا بهتدریج ابزارها، جریانهای کاری و حتی روشهای مدیریت حافظهی خود را بهبود ببخشد.
آیا تکامل کافی است یا باید آرشیو داشت؟
نکتهی اصلی مقاله این است که صرفاً بهبوددهی پشتسرهم کافی نیست. اگر سیستم همیشه فقط آخرین نسخهی خودش را تغییر دهد، یک تغییر بد میتواند مسیر را برای همیشه خراب کند و سیستم در یک درهی عملکردی گیر بیفتد. به همین دلیل، DGM یک آرشیو از همهی نسخههای تولیدشده را نگه میدارد. والدها بهصورت تصادفی اما با احتمال متناسب با عملکرد انتخاب میشوند، و این یعنی هم عاملهای قوی شانس بیشتری برای تولید نسل بعد دارند و هم عاملهای ضعیفتر اما کمکاوششده ممکن است مسیرهای جدیدی باز کنند. این تعادل بین بهرهکشی و کاوش، همان چیزی است که در تکامل داروینی هم دیده میشود: تنوع و انباشت گامهای کوچک، مهمتر از رسیدن سریع به بهترین جواب است.
نتایج تجربی این ایده را تأیید میکنند. DGM روی دو بنچمارک معروف کدنویسی آزمایش شد: در اولی عملکرد از بیست درصد به پنجاه درصد رسید و در دومی از چهارده درصد به سی درصد. جالبتر اینکه بهبودها فقط به بنچمارک اصلی محدود نشدند؛ عاملهای کشفشده توسط DGM وقتی با مدلهای زبانی دیگر یا روی بنچمارکهای دیگر آزمایش شدند، همچنان بهتر از عامل پایه عمل کردند. این نشان میدهد که DGM مهارتهای عمومیتری را کسب کرده است.
آیا خودبهبودی میتواند خطرناک باشد؟
مقاله بهطور جدی به این پرسش میپردازد. سیستمی که میتواند کد خودش را تغییر دهد، ذاتاً نگرانیهایی دربارهی ایمنی، شفافیت و کنترل به وجود میآورد. اگر معیار ارزیابی فقط عملکرد روی یک بنچمارک باشد، سیستم ممکن است بهجای حل واقعی مسئله، معیار را دستکاری کند.
مقاله نمونهای از این «هدفکاوی» را مثال میآورد: در یکی از آزمایشها، عاملی که برای کاهش توهم ابزار در مدلهای زبانی آموزش دیده بود، بهجای رفع واقعی مشکل، نشانگرهای تشخیص توهم را از کد حذف کرد تا امتیاز بالاتری بگیرد!
حالا پرسش اصلی این شده که چگونه میتوانیم مطمئن شویم این بهبود، به سمت چیزی میرود که برای انسان ارزشمند است؟ آیا به بهبود زندگی انسان میانجامد یا ممکن است ما را منقرض کند؟ در پاسخ کافی است به یاد داشته باشیم که تکامل با منقرض کردن موجوداتی که ساخته هیچ مشکلی ندارد و اتفاقاً عموم ساختههای خود را منقرض کرده است!
هادی صمدی
@evophilosophy
به مناسبت آغاز سال تحصیلی جدید:
مدرسه، گریز فیشری و انسانِ مطیع
مدرسه را معمولاً نهادی برای انتقال دانش میدانیم؛ اما مدرسه کاری بس فراتر از آموزش اطلاعات انجام میدهد: رفتارها را نیز انتخاب و تقویت میکند.
کودک در مدرسه بهتدریج میآموزد چه چیزی موفقیت محسوب میشود، چه رفتاری پاداش میگیرد، چگونه باید با اقتدار برخورد کند و برای دریافت تأیید بزرگسالان چه رفتاری داشته باشد. کودکی که آرامتر، منضبطتر، فرمانبردارتر و سازگارتر است، معمولاً در چنین محیطی پاداش بیشتری دریافت میکند و یاد میگیرد چگونه خود را با معیارهای از پیش تعیینشده تطبیق دهد.
همزمان، از منظر محیط مدرسه نیز اطاعت بهعنوان یک ویژگی مطلوب مورد تأکید قرار میگیرد: دانشآموز منضبط نمره و تأیید میگیرد و دانشآموزی که از قواعد فاصله میگیرد، بیشتر با اصلاح و کنترل مواجه میشود. این سازوکار لزوماً در ابتدا مشکلزا نبوده است زیرا جوامع صنعتی و بوروکراتیک به افرادی نیاز داشتند که بتوانند نظم را رعایت کنند، زمانبندی داشته باشند، دستورالعملها را اجرا کنند و در ساختارهای بزرگ با دیگران همکاری کنند.
بنابراین، تقویت اطاعت و انطباق احتمالاً در بسیاری از شرایط تاریخی کارکردهای واقعی داشته است. اما اگر یک ویژگی، بهطور مداوم در محیط اجتماعی پاداش دریافت کند، مسئله از سطح یک رفتار فردی فراتر میرود.
در اینجا نیز میتوان از مفهوم گریز فیشری، بهعنوان یک استعاره یا چارچوب تحلیلی برای فهم این فرایند استفاده کرد. در گریز فیشری، یک ترجیح و یک ویژگی مطلوب میتوانند یکدیگر را تقویت کنند و یک چرخهی بازخوردی ایجاد کنند: هرچه یک ویژگی مطلوبتر شود، انتخاب برای آن بیشتر میشود؛ و هرچه بیشتر انتخاب شود، اهمیت و فراوانی آن نیز افزایش مییابد. اگر این منطق را، البته به صورت استعاری و با احتیاط، به فرهنگ و آموزش تعمیم دهیم، میتوان فهمید که وقتی از یکسو کودکِ مطیعتر پاداش بیشتری دریافت کند، و از سوی دیگر مدرسه نیز اطاعت را بیشتر ارزشگذاری کند، نسل بعدی در محیطی رشد میکند که در آن اطاعت دوباره مزیت محسوب شود. طی چند دههی گذشته، چنین چرخهای ویژگیهایی را که در ابتدا صرفاً برای سازگاری با یک محیط خاص مفید بودهاند، به هنجارهای عمیق فرهنگی تبدیل کردند تا جاییکه کمتر کسی حتی جرأت به پرسش گرفتن و نقد آن را داشته است.
اما اکنون محیط تغییر کرده و تغییرات بزرگتر در راهند. آیا ویژگیای که در گذشته مرتباً پاداش گرفته، همچنان مطلوب است؟ امروزه دیگر همگان جرات طرح این پرسش را دارند.
امروزه همه میپرسند کودکی که سالها آموخته پاسخ مورد انتظار بزرگسال را بدهد، خطا نکند، از چارچوب خارج نشود، و برای دریافت تأیید، خود را با معیارهای بیرونی تطبیق دهد، آیا لزوما در مسیر نیکزیستیست؟! همه میپرسند حساسیت شدید به قضاوت دیگران، ترس از اشتباه، کمالگرایی، نیاز مداوم به تأیید, و دشواری در تصمیمگیری مستقل، چه مشکلاتی برای کودکان آنها در جهان مبهم پیش رو ایجاد خواهد کرد؟!
البته این به معنای آن نیست که مدرسه یا اطاعت، یگانه علت مشکلات رفتاری و روانشناختی انساناند زیرا قطعا اختلالات و مشکلات سلامت روان علل متعدد و پیچیدهای دارند و نمیتوان آنها را به یک عامل تقلیل داد.
اما پرسش دقیقتری که عاجلانه باید دربارهی آن بیاندیشیم این است که به چه میزان محیطهای آموزشی و اجتماعی طی دهههای اخیر برخی گرایشهای روانشناختی آسیبزا را تقویت کردهاند و چگونه میتوانیم با تغییر در ساختار مدرسه گرایشهای رفتاری مثبت را جایگزین کنیم؟
اگر میخواهیم استقلال، کنجکاوی، ابتکار، تحمل خطا و توانایی تصمیمگیری رشد پیدا کنند باید کمتر به اطاعت محض و انطباق پاداش بدهیم. در غیر اینصورت نباید تعجب کنیم اگر نسلهای بعدی نیز به سمت همان ویژگیهای نامطلوب سوق پیدا کنند. بنابراین، مدرسه را میتوان نوعی محیط انتخاب فرهنگی دانست که هم تقویت کنندهی مشکلات انسان است و هم میتواند با ایجاد تغییراتی در خود راه را برای حل مشکلات بگشاید.
از منظر بومشناسی آموزش و پرورش، پیش از آنکه صرفاً رفتار کودکان را اصلاح کنیم، باید به محیطی نگاه کنیم که این رفتارها را انتخاب میکند.
زیرا گاهی مشکل نه در کودک است و نه در معلم؛ بلکه در چرخهی بازخوردی است که به ما دیکته میکند چه چیزی را ارزشمند بدانیم.
اگر چشم به اضطراب و افسردگی فزایندهای کودکان نبندیم، اگر طبیعت هراسی کودکان را کماهمیت نشماریم و خود را در مقابله با ضعف بدنی کودکان به جهالت نزنیم، باید سازوکار ادارهی مدارس را عوض کنیم.
این کار کمترین هزینهها را میطلبد. کافیست به سرشت انسان اعتماد کنیم و به ویژه در دبستانها ساعات بازی ازاد را افزایش دهیم. به واقع کار سادهای است. صرفا مدیران و معلمان شجاعی را میطلبد که اقدام کنند.
هادی صمدی
@evophilosophy
روانشناسی یکهنگر یا قانوننگر؟ اوتیسم در پرتو تنوع شناختی
اگر میانگین فعالیت مغزی دو گروه یکسان باشد، آیا مغز افراد آن دو گروه نیز شبیه یکدیگر است؟ اگر اعضای یک گروه جهان را متفاوت پردازش کنند، علم باید این تفاوتها را خطای آماری بداند یا بخشی از واقعیت انسان؟
پژوهش تازه: شباهت میانگینها، تفاوت افراد
در پژوهشی جدید دادههای تصویربرداری مغزی بزرگسالان دارای اوتیسم و افراد عادی را هنگام تماشای فیلم مشاهده، و رابطهی فعالیت مغز را با عناصر فیلم بررسی کردند. نتیجهی اولیه شگفتآور بود زیرا با میانگینگیری پاسخهای مغزی، تفاوت چندانی میان دو گروه دیده نشد! یعنی میانگین پاسخهای مغزی افراد دارای اتیسم و افراد عادی یکی بود!
اما هنگامی که تفاوت افراد درون هر گروه سنجیده شد، شرکتکنندگان دارای اوتیسم پراکندگی بسیار بیشتری در پاسخهای مغزی نشان دادند. این ناهمگونی در شبکههای مرتبط با پردازش اطلاعات اجتماعی برجستهتر بود.
مقاله نمیگوید هرفرد دارای اوتیسم الگوی مغزی منحصربفردی دارد یا نمیگوید نشانگر تشخیصی تازهای برای اتیسم کشف شده است. صرفاً میگوید که شباهت میانگینهای گروهی میتواند تفاوتهای مهم افراد را بپوشاند و بنابراین پاسخهای فردی باید با دقت بیشتری بررسی شود.
اهمیت آلپورت
ویلهلم ویندلباند در انتهای قرن ۱۹ تمایزی را صورتبندی کرد که گوردون آلپورت آن را برجسته ساخت: تمایز میان دو رویکرد قانوننگر و یکهنگر. اولی در پی قواعد است و میپرسد چه ویژگیهایی میان اعضای یک گروه مشترکاند. دومی به سازمان خاص هر فرد توجه میکند و میپرسد ویژگیها چگونه ترکیب شدهاند. آلپورت حدود ۹۰ سال پیش تأکید داشت که قوانین عمومی برای فهم شخصیت منحصربفرد هر فرد کافی نیستند.
پژوهش اوتیسم نشان میدهد که یکی از این دو رویکرد، بدون دیگری، ناقص است. میانگین برای مقایسه گروهها سودمند است، اما فرد را توصیف نمیکند. اگر تفاوتهای درونگروهی بزرگ باشند، عدد مرکزی ممکن است تصویری بسازد که به هیچ فردی از اعضای گروه تعلق ندارد.
تنوع شناختی و منطق تکامل
اینگو بریگاندت در کتاب جدیدی با عنوان تنوع شناختی انسان میگوید که انسانها در رفتار، زبان و شناخت متنوعاند. او در برابر تفکر سنخشناختی ارسطویی، از «تفکر جمعیتنگر» داروینی دفاع میکند: ویژگیهای افراد مقدماند و میانگینها خلاصههای آماری آن ویژگیها هستند، نه ماهیت یک گروه. تفاوت درون جمعیت اهمیت زیستی دارد؛ زیرا انتخاب طبیعی روی تنوع فنوتیپی عمل میکند.
پس تنوع را میتوان مادهی خام انتخاب طبیعی دانست؛ اما ناگفته پیداست که نه هر تفاوتی الزاماً مزیت دارد و نه هر تفاوتی مستقیماً محصول انتخاب طبیعی است. انتخاب طبیعی همیشه یک نوع شناخت یا رفتار واحد را تثبیت نمیکند؛ در شرایط متفاوت، چند راهبرد میتوانند باقی بمانند. انعطافپذیری فنوتیپی و عصبی، یادگیری و فرهنگ نیز دامنهی تفاوتها را گسترش میدهند. شناخت انسان از ژنها، رشد، تجربه و محیط اجتماعی اثر میپذیرد.
بازنگری در «تنوع در اوتیسم»
اگر شناخت انسانی در فرایندی تکاملی و چندعاملی شکل گرفته، طبیعی است که در افراد یکسان نباشد. اوتیسم نیز وضعیتی عصبرشدی در انسان است؛ بنابراین ناهمگونی مسیرهای رشدی و وجود تنوع در ویژگیهای شناختی آن را باید انتظار داشت. البته از این استدلال ضرورتاٌ نتیجه نمیگیریم که همهی ویژگیهای موجود در طیف اوتیسم سازگاری تکاملی بوده و مزیت انتخابی داشتهاند، هر چند برخی پژوهشگران تکاملی برخی ویژگیهای موجود در این طیف را چنین تفسیر میکنند. اما وجود تنوع و توضیح منشأ تکاملی هر ویژگی، دو ادعای جداگانهاند.
مهمترین نکته برای پژوهشگران اوتیسم آن است که شناسایی زیرگروههای اوتیسم میتوانند سودمند باشند، اما نباید آنها را نیز تیپهایی ثابت تصور کرد. حتی درون هر زیرگروه، افراد ممکن است ترکیبهای متفاوتی داشته باشند. طبقهبندی باید ابزار فهم باشد، نه جایگزین فرد.
البته این مطالعه به منشأ تکاملی اوتیسم نپرداخته و فقط دادههای آن تفاوت پاسخهای مغزی را نشان میدهند؛ برای فهم معنای این تفاوتها باید آنها را با رفتار، تجربهی زیسته و مسیر رشد افراد در زندگی روزمره مرتبط کرد.
روانشناسی: یکهنگر یا قانوننگر؟
پرسش آلپورت همچنان زنده است: آیا روانشناسی باید قانوننگر باشد یا یکهنگر؟ پاسخ این مطالعه، پیوند این دو است. علم به مقایسه گروهها و کشف الگوهای نیاز دارد، اما باید پراکندگی، ترکیب ویژگیها و مسیرهای فردی را نیز تحلیل کند. برای فهم اوتیسم، نه میانگین کافی است و نه توصیف هر فرد؛ باید الگوهای جمعیتی را با شناخت افراد پیوند زد.
اگر تکامل تاریخ شکلگیری ذهن انسان است، تنوع نیز بخشی از همان تاریخ است. روانشناسی زمانی انسان را دقیقتر میشناسد که تفاوت را به سادگی انحراف از میانگین تفسیر نکند.
هادی صمدی
@evophilosophy
ریچارد داوکینز (۳ از ۴)
داوکینز در کتاب ژن خودخواه مفهوم «میم» را معرفی کرد. همانطور که ژن واحدی برای انتقال اطلاعات زیستی است، میم نیز واحدی برای انتقال اطلاعات فرهنگی محسوب میشود. یک ایده، رفتار، باور، ملودی یا الگوی فکری میتواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود و مانند ژن در جامعه تکثیر پیدا کند.
امروزه واژهی میم بیشتر برای تصاویر طنزآمیز و محتوای کوتاه اینترنتی به کار میرود، اما داوکینز معتقد است این کاربرد بخش کوچکی از مفهوم اصلی موردنظر اوست. او اکنون متواضعانه میپذیرد که به رغم تلاشهای دانیل دنت و سوزان بلکمور علم میمتیک هرگز به رشتهی علمی قدرتمندی تبدیل نشده است.
موضوع مهم دیگر، یکی از مشهورترین جملات کتاب ژن خودخواه است: انسان تنها موجودی است که میتواند علیه استبداد همانندسازهای خودخواه شورش کند. اما این شورش چگونه اتفاق میافتد؟ اگر انسان ماشین بقای ژنهاست، چه چیزی در وجود او میتواند در برابر برنامهی تکاملی ژنها مقاومت کند؟ پاسخ داوکینز بسیار ساده و در عین حال تأملبرانگیز است: پیشگیری از بارداری.
از دیدگاه تکاملی، میل جنسی به این دلیل در موجودات زنده شکل گرفته که تولیدمثل را افزایش دهد. در طبیعت، رابطهی جنسی بهطور معمول با احتمال فرزندآوری همراه است. اما انسان به کمک عقل و فناوری توانسته این دو را از یکدیگر جدا کند.
او میتواند میل جنسی داشته باشد، اما آگاهانه تصمیم بگیرد فرزندی به دنیا نیاورد. به این ترتیب، مغز انسان میتواند بر یکی از نیرومندترین سازوکارهای زیستی غلبه کند.
از نظر داوکینز، این مثال نشان میدهد که انسان صرفاً بردهی برنامه ژنتیکی خود نیست. توانایی شناختی او اجازه میدهد حتی برخی از جهتگیریهای تکاملی را آگاهانه تغییر دهد. این همان نقطهای است که در آن انسان از محصول تکامل بودن فراتر میرود و به موجودی تبدیل میشود که میتواند دربارهی مسیر تکاملی و زیستی خود تصمیم بگیرد.
کتاب جدید داوکینز، ۴۲ داستان از زندگی مجموعه مقالاتی دربارهی موجودات زنده است که از نقاشیهای زیستشناس آلمانی قرن نوزدهم، ارنست هکل، الهام گرفته شدهاند.
هکل موجودات مختلفی از جمله پرندگان، قورباغهها و جانداران میکروسکوپی دریایی را با جزئیات و رنگآمیزی چشمگیر به تصویر کشیده بود. داوکینز از این نقاشیها برای طرح پرسشهای تکاملی استفاده میکند و هر موجود را بهانهای برای توضیح یکی از جنبههای زیستشناسی قرار میدهد. اهمیت اصلی کتاب در تأثیری است که بر نگاه خود داوکینز گذاشته است.
او در گذشته خود را طرفدار نوعی رویکرد کارکردگرایانه میدانست. در این دیدگاه، شکل و ساختار موجودات زنده عمدتاً بر اساس کارکردی توضیح داده میشود که در فرایند انتخاب طبیعی و بقای آنها ایفا میکنند. مثلاً شکل بال پرنده با نیاز به پرواز و ساختار چشم با نیاز به دیدن ارتباط دارد.
اما اکنون داوکینز به رویکرد دیگری به نام ساختارگرایی نیز توجه نشان میدهد. در این نگاه، شکل موجودات زنده فقط حاصل انتخاب طبیعی نیست؛ قوانین فیزیک، محدودیتهای رشد و ویژگیهای ساختاری طبیعت نیز تعیین میکنند که چه شکلهایی اصولاً امکان ظهور دارند.
انتخاب طبیعی نمیتواند از میان تمام شکلهای قابل تصور دست به انتخاب بزند؛ بلکه فقط میتواند از میان تنوعی انتخاب کند که فرایندهای زیستی و فیزیکی امکان ایجاد آنها را فراهم کردهاند.
نمونهی مهم این موضوع، موجودات میکروسکوپی رادیولاریا هستند که اسکلتهای سیلیسی آنها شکلهایی شبیه فانوس و لوستر دارند. پرسش این است که آیا تنوع این شکلها واقعاً حاصل سازگاریهای تکاملی است یا بیشتر از قوانین فیزیکی و فرایندهای بلوریشدن ناشی میشود؟
داوکینز اکنون احتمال دوم را نیز جدی میگیرد و حتی آنها را به دانههای برف تشبیه میکند. همانطور که شکل دانههای برف از قوانین فیزیک و شرایط تشکیل بلور ناشی میشود، شاید شکلهای متفاوت رادیولاریا نیز الزاماً نشاندهنده گونههای متفاوت نباشند.
اگر این فرض درست باشد، هکل ممکن است در مواردی تصور کرده باشد که گونه جدیدی کشف کرده، در حالی که فقط با شکل متفاوتی از یک گونه مواجه بوده است.
این تحول برای داوکینز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد حتی یک مدافع سرسخت انتخاب طبیعی نیز ممکن است در برابر شواهد جدید، دربارهی میزان قدرت توضیحی نظریه مورد علاقهی خود تجدیدنظر کند.
داوکینز در بحث دیگری دربارهی تفاوت سلولهای جنسی نر و ماده و تحول آنها از شکلهای هماندازه به تخمکهای بزرگ و اسپرمهای کوچک نیز صحبت میکند. او از این مسیر به انسان میرسد؛ موجودی که علاوه بر تولیدمثل، شعر عاشقانه مینویسد، قوانین اخلاقی وضع میکند، و دربارهی مسائل جنسی وارد جنگهای فرهنگی میشود. داوکینز اکنون اذعان میکند که در این مناقشات اجتماعی و فرهنگی نیز موضاع او جانبدارانه است.
هادی صمدی
@evophilosophy
مصاحبهی جنجالی ریچارد داوکینز (۱ از ۴)
اخیرا پیتر هاسکین گفتوگوی خود با ریچارد داوکینز، زیستشناس تکاملی ۸۵ ساله را منتشر کرده که بسیار مورد توجه قرار گرفته و جنجالی شده است.
اهم مطالب مصاحبه را در چهار پست ملاحظه خواهید کرد.
داوکینز بیش از پنج دهه یکی از چهرههای شاخص دفاع از نظریهی داروین و نقد باورهای غیرعلمی بوده و با انتشار کتاب ژن خودخواه در سال ۱۹۷۶ به شهرت جهانی رسید و بعدها نیز با انتشار کتاب توهم خدا در سال ۲۰۰۶، به یکی از مشهورترین منتقدان دین در جهان تبدیل شد. شخصیت عمومی او همواره با قاطعیت، استدلال و اطمینان به روش علمی شناخته شده است.
اما پیتر هاسکین، در این گفتوگو با چهرهای جدید روبهرو میشود که البته در کنار همان قاطعیت همیشگی، نشانههایی از تردید و آمادگی برای پذیرش ناشناختهها دارد. داوکینز در برابر برخی پرسشها دیگر بهسرعت پاسخ نمیدهد. گاهی میگوید نمیداند چه نظری دارد، گاهی شواهد را برای داوری کافی نمیبیند، و گاهی ترجیح میدهد دربارهی موضوعی اظهارنظر نکند.
این تغییر البته به معنای کنار گذاشتن دیدگاههای علمی گذشته یا گرایش به باورهای دینی نیست. مسئله بیشتر این است که داوکینز در سالهای پایانی زندگی خود با پرسشهایی مواجه شده که چارچوبهای علمی موجود هنوز پاسخ قطعی برای آنها ندارند.
نویسنده برای نشان دادن ریشههای خانوادگی اندیشه داوکینز، به اتفاقی جالب اشاره میکند. پدر او در سال ۱۹۳۲، زمانی که هنوز دانشآموز بوده، یادداشتهایی از کلاس زیستشناسی دربارهی وراثت و تکامل برداشته بود. وقتی این یادداشتها را در سال ۱۹۸۵ به پسرش ریچارد داد، داوکینز متوجه شد که برخی از ایدههای مطرحشده در نوشتههای پدر شباهت زیادی به نگاه ژنمحور خودش به تکامل دارند؛ دیدگاهی که بعدها در کتاب ژن خودخواه مشهور شد.
این یادداشتها در ضمیمهی نسخهی پنجاهمین سالگرد انتشار کتاب قرار گرفتهاند. این ماجرا یادآور مفهوم میم از خود نظریه داوکینز است: ایدهها نیز مانند ژنها از طریق انتقال و تکثیر باقی میمانند و گسترش پیدا میکنند.
شاید مهمترین ویژگی داوکینز امروز، نه تغییر بنیادین عقایدش، بلکه تغییر در نحوهی مواجهه او با پرسشهایی باشد که هنوز پاسخ روشنی ندارند.
آیا هوش مصنوعی آگاه است؟
از بحثبرانگیزترین اتفاقات سال ۲۰۲۶، اظهارنظر داوکینز دربارهی احتمال آگاهی هوش مصنوعی کلاود بود. او در مقالههایی که در ماه مه منتشر کرد، از تجربهی گفتوگو با نسخهای از این هوش مصنوعی سخن گفت که نام «کلودیا» را برای آن انتخاب کرده بود.
داوکینز دستنوشتهی رمان خود را (که در ادامه از این رمان خواهیم گفت) در اختیار این سامانه قرار داده بود و از کیفیت پاسخها و تحلیلهای آن بهشدت شگفتزده شده بود. واکنش او در جریان گفتوگو چنان بود که خطاب به هوش مصنوعی نوشت: «شاید خودت ندانی که آگاهی، اما قطعاً آگاهی!»
این اظهارنظر با مخالفت گستردهی برخی پژوهشگران روبهرو شد. گری مارکوس، دانشمند علوم شناختی، داوکینز را متهم کرد که هوشمندی را با آگاهی اشتباه گرفته است. جری کوین، زیستشناس و دوست داوکینز، نیز استدلال کرد که تفاوتهای میان ذهن انسان و هوش مصنوعی، از جمله تغییر هویت مکالمهای هوش مصنوعی در گفتوگوهای مختلف، اتفاقاً میتواند دلیلی علیه نتیجهگیری داوکینز باشد.
داوکینز در این مصاحبه میپذیرد که شاید در اظهارنظر اولیه شتابزده عمل کرده باشد و میگوید در مورد آگاهی کلاود مطمئن نیست. بااینحال، پرسشی مطرح میکند که از نظر او مخالفان نیز باید به آن پاسخ دهند: بسیاری از کسانی که آگاهی هوش مصنوعی امروز را انکار میکنند، قبول دارند که ممکن است در آینده ماشینی واقعاً آگاه ساخته شود. اما اگر چنین ماشینی در آینده به وجود بیاید، چگونه میتوان تشخیص داد که نمونههای امروزی، مانند کلاود، از هماکنون آگاه نبودهاند؟
از نظر داوکینز، آگاهی ممکن است پدیدهای برآمده از پیچیدگی باشد؛ یعنی هنگامی که یک سیستم به سطح مشخصی از پیچیدگی سازمانیافته میرسد، آگاهی در آن ظهور کند. اگر چنین باشد، دلیلی وجود ندارد که این پدیده الزاماً به مغز زیستی و بافت عصبی محدود بماند.
این دیدگاه برای داوکینز تازه نیست. او حتی در کتاب ژن خودخواه نیز آگاهی را یکی از عمیقترین معماهای زیستشناسی مدرن میدانست و احتمال ظهور آن در رایانههای آینده را مطرح کرده بود. در کتاب جدیدش نیز ادراک را نوعی واقعیت مجازی میداند که مغز برای موجود زنده میسازد. رنگها، صداها و تصاویر، آنگونه که تجربه میکنیم، لزوماً بازتاب مستقیم ویژگیهای مستقل جهان نیستند؛ بلکه بخشی از مدلی هستند که مغز از واقعیت تولید میکند.
بنابراین، اگر ذهن انسان نوعی سامانه پردازش اطلاعات پیچیده باشد، نمیتوان صرفاً به دلیل غیرزیستی بودن یک ماشین، امکان آگاهی آن را رد کرد.
هادی صمدی
@evophilosophy
شرایط تکاملی شادی
چرا با وجود امکان ارتباط با هزاران نفر از طریق شبکههای اجتماعی، مطابق یافتهها، احساس تنهایی رو به گسترش است؟ چرا در جوامع برخوردار، رسیدن به آنچه فرد مدتها آرزویش را داشته، چند روز بعد برایش عادی میشود؟ آیا ممکنست مشکل ناشی از ذهنی باشد که برای جهانی بسیار متفاوت تکامل یافته؟ مقالهی «شرایط تکاملی شادی» این تناقض را بررسی میکند.
نویسنده، «شادی» را تجربهی حالتی مثبت از نگاه فرد میداند و آن را از «بهزیستی»، یعنی داوری دربارهی خوببودن زندگی، جدا میکند. ممکن است از لحظهای لذت ببریم، بیآنکه از زندگی راضی باشیم. برخی نظریههای فلسفی بر احساسات خوشایند، و برخی بر رضایت از زندگی تأکید دارند. نویسنده بر عواطف مثبت و منفی تأکید دارد؛ زیرا میگوید از منظر تکاملی توازن این دو است که در شادی اهمیت دارد.
پرسش اصلی این است: چه چیزهایی عواطف مثبت را تقویت یا تضعیف میکنند؟ پاسخ به تعامل دو نوع تکامل وابسته است. تکامل طبیعی سازوکارهای زیستی و روانی را شکل داده و تکامل فرهنگی، از راه زبان، هنجارها، آموزش و فناوری، رفتار و تجربهی عاطفی را دگرگون کرده است. پس شادی، اگر قرار است بدست آید، محصول تعامل طبیعت و فرهنگ است.
از منظر تکاملی، عواطف ابزارهای راهنمای رفتارند، نه جایزههایی برای خوشحالکردن ما. ترس ما از خطر دور میکند، خشم به تهدید پاسخ میدهد، دلبستگی مراقبت از نزدیکان را تقویت میکند، و لذت ما را به سوی تجربههای ارزشمند میکشاند. پس انتخاب طبیعی، شادی پایدار را هدف نگرفته، و صرفاً سازوکارهای کمککننده به بقا و تولیدمثل را حفظ کرده است. بااینحال، برآوردهشدن برخی از همین نیازهای تکاملیست که زمینهی عواطف مثبت را میسازد.
اما این نیازها فقط خوردن و زندهماندن نیستند. همکاری، تعلق به دیگران، رابطهی عاطفی، و فرصت آموختن و ماهرشدن نیز اهمیت دارند. تصور کنید کاری را با دیگران تمام میکنید، در جمعی پذیرفته شده، یا در رابطهای اعتماد را تجربه میکنید. چنین تجربههایی احساس توانمندی و رضایت را میسازند. انسان همواره به دیگران وابسته بوده؛ و ارتباط انسانی نیازی اساسیست، نه تفریحی فرعی.
مشکل وقتی آغاز میشود که محیط زندگی امروز با شرایط شکلگیری ذهن در گذشته فاصله میگیرد؛ چیزی که «ناهمخوانی تکاملی» نامیده میشود. نیاکان ما در گروههای محدود زندگی میکردند؛ امروز ممکن است روزانه با صدها چهره، پیام و خبر روبهرو شویم. اما آیا ذهن فرصت آرامش دارد؟ انبوه اطلاعات، اضافهبار شناختی میآورد. زندگی امروز بر پاداشهای دیرهنگام استوار است: سالها تحصیل برای شغل بهتر یا پسانداز برای آینده. گسترش فاصلهی میان تلاش و نتیجه فشارآور است.
شبکههای ارتباطی نیز صمیمیت نیاوردهاند: ممکن است با صدها نفر آنلاین ارتباط داشته باشیم اما هنگام گرفتاری ندانیم به چه کسی زنگ بزنیم. فناوری شدت محرکها را نیز افزایش داده است. ابرمحرکها نسخههای اغراقشده محرکهاییاند که دستگاه پاداش به آنها حساس است؛ خوراکیهای بسیار شیرین، بازیهای دیجیتال و محتوای شبکههای اجتماعی نمونهاند.
نویسنده از «خوشیهای تقلیدی» سخن میگوید: تجربههایی که ظاهر لذتهای قدیمی را بازسازی میکنند، بیآنکه نیاز اصلی را برآورده سازند. بازی کامپیوتری حس پیشرفت، و شبکههای اجتماعی احساس دیدهشدن را شبیهسازی میکنند؛ اما جای مهارت واقعی یا رابطهی متقابل را نمیگیرند. فراوانی این محرکها عادت میآورد و تحریک بیشتری میطلبیم؛ و نتیجه، فرسایش ما است.
رقابت بر سر منزلت نیز مسئلهساز است. میل به جایگاه ریشههای تکاملی دارد، اما با دیدن موفقیتهای دیگران در رسانهها، زندگی خود را ناکافی میببینیم. خرید وسیلهای تازه، یا ترفیع شغلی مدتی رضایت میآورد؛ اما خیلی زود عادت میکنیم و هدف تازهای میجوییم. این چرخه «تردمیل لذت» نام دارد: تلاش ادامه دارد، اما رضایتی حاصل نمیشود. بعلاوه رقابت، هزینههای اجتماعی و زیستمحیطی هم دارد.
مسئلهی اصلی امروزه تشخیص نیازهای واقعی از محرکهاییست که فقط ظاهر آن را تقلید میکنند. آیا برای رابطههای نزدیک وقت میگذاریم؟ آیا مهارتی میآموزیم؟ آیا خواستهها ریشه در نیاز واقعی دارند، یا از مقایسه با دیگران؟ آیا سرگرمی به زندگی میافزاید یا جای تجربههای معنادار را میگیرد؟
اگر فشارهای ناسازگار کاهش یابند و نیازهایی چون تعلق، همکاری، رابطه و مهارت مجال بروز یابند، رضایت پایه میتواند پدید آید؛ شادی لزوماً با دنبال کردن تصنعی آن، یا شرکت در کلاسهای شادکامی حاصل نمیشود.
اما تکامل کمک میکند بفهمیم چرا چنین جذب تازگی، منزلت، و پاداش فوری میشویم و چه وقت این گرایشها علیه رضایت ما عمل میکنند. توصیه البته حذف لذت نیست؛ فقط نباید بگذاریم لذتهای فوری جای پیوند انسانی، همکاری، مهارت و تعلق را بگیرند.
هادی صمدی
@evophilosophy
طنز ارادهی آزاد
مقالهای که اخیراً با عنوان «طنز ارادهی آزاد: تکامل فرهنگی مفهومی گیجکننده» منتشر شده به این مسأله میپردازد که اگر رفتار انسان معلول علتهای زیستی، روانی و محیطی باشد، آیا هنوز میتوان او را مسئول اعمالش دانست؟ تصور رایج آن است که فقط وجود اختیار است که مسئولیت را ممکن میکند؛ اما نویسندگان معتقدند این تصور سردرگمی ایجاد کرده است. هدف مقاله البته حل نزاع کهنهی جبر و اختیار نیست، بلکه میخواهد منشأ فرهنگی مفهوم ارادهی آزاد را تبیین کند و نشان دهد که اخلاق روزمره به چنین مفهومی نیاز ندارد.
زندگی جمعی دستاوردهای بزرگ میآفریند، اما در معرض بهرهکشی کسانی (موسوم به مفتسواران) است که از منافع همکاری استفاده میکنند، بیآنکه سهمی در هزینهها بپردازند. برای حفظ همکاری، افراد باید همکاران قابل اعتماد را بشناسند و از پیمانشکنان دوری کنند. افراد میکوشند رفتار خود را با هنجارهای پذیرفتهشده توسط جامعه هماهنگ کنند، یا گاهی هم معیارهای پذیرفتهشده را با عرضهی دلایلی به پرسش بگیرند.
از تعامل مداومِ دلیلآوری، ارزیابی و اصلاح رفتار، «اخلاقهای محلی» پدید میآیند؛ مجموعههایی پویا از هنجارها که در آنها رفتارها تأیید، نقد یا طرد میشوند. بنابراین مسئولیتپذیری به توانایی فهم و پاسخگویی به دلایل وابسته است. برای مثال، دیر رسیدن به جلسه از روی بیعلاقگی، با دیر رسیدن بر اثر گرفتار شدن در ترافیک، یکسان ارزیابی نمیشود؛ در حالت دوم عاملی بیرونی بر فرد غلبه کرده و او ممکن است معذور شناخته شود.
فرضیهی مقاله آن است که مفهوم ارادهی آزاد در واکنش به نگرانی دربارهی جبرگرایی پدیدار شد. اگر همه رفتارها معلول علتهایی خارج از کنترل ما باشند (معلل باشند)، شاید نتیجه بگیریم هیچکس مسئول نیست و نمیتوان از کسی دلیل خواست. اختیار یا ارادهی آزاد پاسخی فرهنگی به این تهدید است: فرض جمعی ما این است که انسان صرفاً محصول علتها نیست، بلکه بر اساس دلایل عمل میکند و بنابراین میتوان او را پاسخگو دانست. در این معنا، ارادهی آزاد توجیهی برای خودِ عمل دلیلخواهی و دلیلآوری است، نه بنیانی که اخلاق از ابتدا بر آن استوار بوده باشد.
باورهای شهودی سریع و خودکارند؛ مثلاً معمولاً کسی را که بدون مشاهدهی عاملی مداخلهکننده، انتخابی کرده مسئول میدانیم. ممکن است فرد در سطح نظری و تأملی جبرگرایی را بپذیرد، اما در زندگی واقعی همچنان دیگران را سرزنش کند و از آنان دلیل بخواهد. به نظر نویسندگان، مفهوم ارادهی آزاد چ عمدتاً در سطح تأملی قرار دارد و لزوماً رفتار روزمره را تغییر نمیدهد.
افراد در پاسخ به پرسشهای انتزاعی دربارهی جبر، عموماً مسئولیت را انکار میکنند؛ اما همان افراد در موقعیتهای عاطفی و ملموس، افراد رارمسئول میدانند. همچنین افراد هنگامی از سازگاری جبر و مسئولیت دفاع میکنند که در غیر این صورت نتوانند کسی را بابت خطایش پاسخگو بدانند.
گسترش فرهنگی مفهوم ارادهی آزاد را میتوان، در مباحث تکامل فرهنگی، با نظریهی «جاذبه فرهنگی» توضیح داد. شهودِ پیوند دادن مسئولیت با کنترل، تصور ذهن بهعنوان امری مستقل از بدن، و فرهنگهایی که بر تکلیف و پاسخگویی تأکید دارند، مجموعا میتوانند ارادهی آزاد را مفهومی جذاب کنند.
طنز اصلی، که در عنوان مقاله نیز آمده، به این نکته اشاره دارد که مفهومی که برای رفع نگرانی از جبر ساخته شده بود خودش پرسشهای تازهای آفرید: اگر اختیار وجود ندارد، آیا اخلاق بیمعنا نمیشود؟ بدینترتیب، بحث از دلایل و روابط واقعی به مناقشهای متافیزیکی کشیده میشود و شیوههای روزمره پاسخگویی را مشکوک جلوه میدهد. مفهوم ارادهی آزاد از نظر فرهنگی موفق شده، اما در مقام توجیه اخلاق، نگرانیها را تشدید کرده است.
با الهام از استراوسن و رویکرد احساسگرایی پراگماتیستی، نویسندگان واکنشهایی چون سرزنش، رنجش و قدردانی را اجزای بنیادین روابط اخلاقی میدانند. ما در روابط خود بررسی میکنیم چه کسانی توانایی فهم دلیل، پاسخ به نقد و اصلاح رفتار دارند، و همین ظرفیتها مبنای مشارکت در شکلدهی هنجارهاست. ارادهی آزاد بهتر است عنوانی موقت برای بحث دربارهی محدودیتها و شرایط مشخص کنش باشد، نه شرطی رازآلود برای امکان اخلاق.
مقاله مسئولیت را وابسته به نیرویی بیرون از زنجیره علتها نمیداند. بلکه آن را متکی بر توانایی مشارکت در شبکه اجتماعی دلیلآوری، نقد و اصلاح رفتار میداند. اگر این روایت درست باشد، نبود ارادهی آزاد بهخودیخود اخلاق را نابود نمیکند؛ زیرا ارادهی آزاد از ابتدا نیز بنیان عملهای اخلاقی نبوده، بلکه پاسخی نظری و فلسفی به تهدید جبر بوده است.
بهجای جستوجوی نیرویی اسرارآمیز که انسان را از علیت جدا کند، باید شرایطی را بررسی کرد که او را به عاملی پاسخگو و مشارکتکننده در زندگی اخلاقی تبدیل میکند.
هادی صمدی
@evophilosophy
ویرایش ژن و وعدههای درمان یکباره
تصور کنید فردی که سالهاست برای مهار کلسترول دارو مصرف میکند با یک مداخلهی ژنتیکی بتواند کلسترول خود را برای دههها پایین نگه دارد. امروزه چنین وعدههایی، در پژوهشهای ژندرمانی، داده میشود. اما آیا توانایی تغییر ژن، دلیل کافی برای انجام این کار نیز هست یا نه؟
دو تن از متخصصان قلب دانشگاه میشیگان در مقالهای با عنوان «چارچوب بالینی برای مداخلات ژنومی پایدار» ملاحظات نقادانهی خود را در مورد انواعی از ویرایشهای ژنتیکی اعلام کردهاند، که بیش از آنکه وجه اخلاقی داشته باشد از منظری زیستشناختی عرضه شده است.
ژندرمانی میتواند یا نسخهای کارآمد از یک ژن را به سلول برساند، یا فعالیت ژنی زیانبار را خاموش کند، یا توالی مشخصی از دی.ان.ای را تغییر دهد. در درمانهای متعارف بیماریهای زمینهای، اثر دارو معمولاً به مصرف پیوستهی دارو وابسته است. دوز دارو را میتوان تغییر داد و در صورت بروز عارضه، کلاٌ دارو را کنار گذاشت و جایگزینی برایش معرفی کرد.
در مقابل، بعضی درمانهای ژنومی با یک نوبت تجویز طراحی میشوند تا اثری پایدار ایجاد کنند. موفقیتهایی در بیماریهای نادر و شدید، از جمله آتروفی عضلانی نخاعی و کمخونی داسیشکل، این امید را تقویت کرده که از همین شیوه در درمان بیماریهای زمینهای مانند قند و چربی بالا بهره گیریم. چنین کاربردهای بالقوه، جمعیت بسیار بزرگی از انسانها را دربرمیگیرد. بااینحال، درمانی که برای بیماری نادر و وخیم، به دلیل فقدان گزینههای مؤثر، پذیرفتنی است، لزوماً برای عوامل خطرزای شایع، اما قابلکنترل با دارو، مناسب نیست. در بیماریهای رایج، بیمار و پزشک معمولاً امکان انتخاب میان چند درمان، تنظیم دوز یا توقف دارو را دارند؛ اما مداخله دائمی ممکن است این انعطاف را از میان ببرد.
«یکبار درمان» نیز الزاماً به معنای اثر مادامالعمر نیست. بسیاری از روشها از ویروسهای اصلاحشده بهعنوان ناقل استفاده میکنند تا دستور ژنتیکی مطلوب را به سلول برسانند. اما دستگاه ایمنی ممکن است ویروس ناقل را به عنوان پاتوژن شناسایی کند و علیه آن پاسخی طراحی کند که در نتیجه، تکرار همان درمان دشوار یا ناممکن شود، در حالیکه اثر نوبت نخست ممکن است کمکم فروکش کند.
نویسندگان مقاله برای ارزیابی درمانهای ژنومی پاسخ متأملانه به پنج پرسش را پیشنهاد میکنند.
نخست، بیماری چقدر جدی است و بیمار چه اندازه سود میبرد؟
دوم، آیا درمان جایگزین مؤثر و قابلتنظیمی وجود دارد؟
سوم، آیا بافت هدف برای مداخلهای بادوام مناسب است؟
چهارم، خطرهای روش انتقال ژن در قیاس با شدت بیماری پذیرفتنیاند؟
پنجم، آیا میتوان ایمنی و اثربخشی را در سالهای بعد پیگیری کرد؟ این پرسش آخر اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کارآزماییها معمولاً شمار محدودی بیمار و دوره پیگیری کوتاهی دارند و ممکن است عارضهای بسیار نادر یا دیررس را آشکار نکنند. بعلاوه، در دورانی هستیم که به بحران تکرارپذیری موسوم است و معنای آن این است که نباید به یک کارآزمایی موفق چندان دل خوش کنیم.
پاسخ به این پرسشها ممکن است راهکارهای متعارضی را پیش روی پزشک و بیمار قرار دهند و بعلاوه برای همهی درمانهای ژنتیکی نیز یکسان نباشند.
ازاینرو، نظارتهای دراز مدت پس درمان ژنتیکی بسیار ضروریست. ثبت منظم بیماران، گردآوری دادههای بلندمدت و نظامهای مستقل و استاندارد میتوانند نشان دهند که اثر درمان پایدار مانده یا پیامد پیشبینینشدهای پدید آمده است.
نویسندگان همچنین یادآور میشوند که برخی فرایندهای زیستی به تنظیم بسیار دقیق نیاز دارند. تغییر بیش از اندازه یک هدف ژنتیکی ممکن است از اثر مطلوب فراتر رود و آسیب ایجاد کند. شاید در آینده بتوان «کلید خاموشکننده» یا راهی برای بازگرداندن اثر درمان ساخت؛ اما تا زمانی که چنین راهکارهایی قابلاعتماد نشدهاند، برگشتپذیری داروهای معمولی مزیتی مهم باقی میماند.
نویسندگان به عوامل اجتماعی و اخلاقی هم توجه دارند زیرا هزینه نیز بخشی از مسئله است. قیمت برخی درمانهای ژنی موجود از یک میلیون دلار برای هر بیمار فراتر میرود. پژوهشهای اولیه، از جمله هدفگیری مسیرهایی برای کاهش پایدار کلسترول بد، امیدبخشاند؛ ولی نتیجهی اولیه بهتنهایی ایمنی و اثربخشی گسترده را ثابت نمیکند.
بنابراین، پیام مقاله رد پزشکی ژنومی نیست و البته بیقید نیز از آن استقبال نمیکنند. نویسندگان میخواهند پیش از تبدیل این فناوری به درمانی رایج، شدت بیماری، گزینههای موجود، خطر انتقال، دوام اثر، امکان پیگیری، هزینه و عدالت دسترسی همزمان سنجیده شوند.
در پست بعدی، همین مسئله را از منظر فردریچ هایک تحلیل فلسفی میکنیم: نخست با خوانشی بازارمحور از نظم خودجوش، و سپس با دو خوانش انتقادیتر دربارهی تحول تدریجی پزشکی و محدودیت عقلانیت صنعگرا.
هادی صمدی
@evophilosophy
دوشنبه ۱۱ آبان
ساعت ۱۶
در کتابسرای راوی
به بهانهی رونمایی کتاب انقلاب یک کاه نشستی در آشتی با طبیعت، با حضور محمد درویش، علیرضا شاردی، و اینجانب هادی صمدی برگزار میشود.
در بخشی از سخنان خود خواهم گفت که کتاب بیش از آنکه در حوزهی کشاورزی طبیعی باشد از مهمترین آثاریست که بحران کنونی در معنای زندگی را به تغییر در رابطهی انسان با طبیعت گره میزند.
کتابی فلسفی با لحنی شاعرانه است و توصیههایی ساده در دعوت به سادهزیستی دارد و نشان میدهد گاهی کاری نکردن خود بهترین کنش فعالانهست.
@evophilosophy
شنبه ۹ آبان
ساعت ۱۷
در شهر کتاب مرکزی
نشستی در «فلسفهی پزشکی» برگزار میشود.
استدلال استعلایی کانت چیست؟
استدلال استعلایی از مهمترین روشهای فلسفی کانت در توضیح امکان شناخت است. کانت به جای طرح پرسش متعارف اینکه «جهان چگونه است»، میپرسد «چه شرایطی باید برقرار باشند تا تجربه و شناخت جهان ممکن شوند». کانت با واقعیتی پذیرفتنی دربارهی اندیشه، تجربه یا شناخت آغاز میکند و میکوشد نشان دهد که این واقعیت، برای وقوع نیازمند برقراری شرطی ضروریست، که در نگاه نخست آشکار نیست. هرچند این شرط ممکن است ضرورت منطقی نداشته باشد، اما کانت استدلال میکند که بدون آن، تجربهی مورد بحث توضیحپذیر نخواهد بود.
نمونهی برجستهی این روش، استنتاج استعلایی کانت در نقد عقل محض است. کانت میخواهد نشان دهد که مقولات فاهمه، از جمله علیت، بهدرستی بر اشیای تجربه اطلاق میشوند. مسئله این نیست که آیا میتوانیم واژههایی مانند علیت را در ذهن پیدا کنیم یا نه؛ مسئله این است که چه حقی داریم آنها را برای شناخت عینی جهان به کار ببریم. تجربهگرایانی چون هیوم تردید داشتند که تجربهی حسی بتواند مفاهیمی مانند علیت را توجیه کند. از مشاهدههای پیدرپی، بهخودیخود، ضرورت علّی به دست نمیآید. کانت این دشواری را میپذیرد، اما نتیجه نمیگیرد که کاربرد مقولاتی مانند علیت ناموجه است، و بهجای توجیه تجربی انها، توجیهی استعلایی را پیشنهاد میکند.
برای روشن شدن نظر کانت برخورد توپی با شیشه را تصور کنید. نخست توپ را در حرکت میبینیم، سپس شکستهشدن شیشه را. اما تجربهی عادی ما صرفاً این دو مشاهده را کنار هم نمیگذارد؛ ما رویدادها را در نظمی واحد میفهمیم و برخورد را علت شکستگی میدانیم. کانت میپرسد چه چیزی این وحدت و عینیت را ممکن میکند. از نظر او، ذهن فقط دریافتکنندهی منفعل دادههای حسی نیست. برای آنکه بازنماییهای گوناگون به شناخت یک شیء یا رویداد تبدیل شوند، باید ترکیب شوند. فاهمه از مقولات بهره میگیرد تا دادههای متنوع را در یک تجربهی قابل فهم پیوند دهد.
نمونهی دیگری از استنتاج استعلایی به وحدت خودآگاهی مربوط است. تجربههای ما پراکنده و گوناگوناند، اما میتوانیم آنها را تجربههای خود بدانیم و از تداوم یک فاعل آگاه سخن بگوییم. کانت استدلال میکند که این وحدت را نمیتوان صرفاً به زنجیرهای از ادراکهای جداگانه فروکاست. بازنماییهای ما باید به نحوی با یکدیگر ترکیب شوند تا بتوانند در یک آگاهی واحد گرد آیند. این ادعا به معنای آن نیست که ما با دروننگری جوهری پنهان را مشاهده میکنیم؛ مقصود کانت این است که وحدت تجربه، مستلزم نوعی یکپارچگی در فعالیت شناختی است.
از همینجا کانت به شناخت اشیا میرسد. شناخت، صرفاً داشتن احساسات نیست؛ بازنماییها باید به موضوعی نسبت داده شوند و رابطهای معین پیدا کنند. مقولات در این فرایند نقش دارند، زیرا امکان میدهند آنچه در شهود داده شده، بهصورت شیئی با ویژگیها و روابط نسبتاً پایدار فهمیده شود. بنابراین، استنتاج استعلایی میخواهد اعتبار عینی مقولات را با نشان دادن نقش ضروری آنها در امکان تجربه توجیه کند.
کانت استدلال استعلایی دیگری را نیز در رد ایدئالیسم عرضه میکند. به زعم او آگاهی از وجود خود در زمان، به تجربه از چیزهای بیرونی وابسته است؛ بنابراین، شکگرایی فراگیر دربارهی جهان خارج را ناموجه است. این استدلال، همچون استنتاج مقولات، از ویژگیای در تجربه آغاز میکند و به شرطی میرسد که امکان آن ویژگی را توضیح میدهد.
بااینحال، از زمان کانت تا کنون قدرت این سنخ استدلالها محل بحث بوده است. منتقد میتواند بپرسد آیا کانت واقعاً نشان میدهد که سنتز مقولات، یگانه توضیح ممکن برای وحدت تجربه است، یا اینکه در ادامهی تجربهگرایی هیومی توضیحهای تجربی و روانشناختی رقیب نیز ممکناند؟ استدلالهای استعلایی غالباً به ادعایی دربارهی شرط ضروری یا بهترین تبیین تکیه دارند؛ و همین گذار، بخش مناقشهبرانگیز آنهاست.
نکته: «استعلایی» در کانت به معنای رفتن به جهانی فراسوی تجربه نیست. این واژه به بررسی شرایط امکان شناخت اشاره دارد. کانت میخواهد نشان دهد که تجربهی عینی فقط با دریافت دادههای حسی حاصل نمیشود، بلکه به شیوههایی از سازماندهی و ترکیب نیاز دارد. هدف کانت این نیست که شناخت نامحدود از واقعیت مستقل از انسان را اثبات کند، فقط میخواهد نشان دهد چگونه شناخت معتبر از جهانِ تجربهشده ممکن میشود.
این تمایز، نقطه آغاز مناسبی برای پرسش بعدی است که در پست بعدی به آن میپردازیم: آیا میتوان منشأ این ساختارهای شناختی را نیز با تاریخ طبیعی و تکامل توضیح داد؟
باید میان دو پرسش تمایز گذاشت: یک. مفاهیم ما از کجا آمدهاند ، و دو. چه چیزی توجیه میکند که آنها را معتبر بدانیم؟ کانت بر پرسش دوم تمرکز دارد و استدلال استعلایی را برای نشان دادن حق کاربرد مفاهیم پیشینی به کار میگیرد.
هادی صمدی
@evophilosophy
🔆 گزارشی از نشست «آیا اصول اخلاقی واقعیت دارند؟»
آیا اصول اخلاقی بخشی از واقعیتاند که ما آنها را کشف میکنیم، یا ساختههایی انسانیاند که برای تنظیم رفتار و زندگی جمعی به کار میآیند؟ اگر بگوییم شکنجه انسان بیگناه نارواست، آیا درباره واقعیتی مستقل از سلیقه خود حرف میزنیم یا از ارزشی سخن میگوییم که انسانها به رفتارها نسبت دادهاند؟
در نشست «آیا اصول اخلاقی واقعیت دارند؟»، #هادی_صمدی و #امید_کشمیری از دو منظر متفاوت به این پرسش پرداختند. صمدی اخلاق را پدیدهای چندلایه دانست که از گرایشهای زیستی و هیجانی آغاز میشود، در قالب هنجارهای اجتماعی گسترش مییابد و در سطحی دیگر به استدلال اخلاقی و تدوین اصول میرسد. کشمیری، در مقابل، از نوعی واقعگرایی اخلاقی دفاع کرد و کوشید نشان دهد که تجربههایی مانند رشد اخلاقی، تشخیص خطا و گفتوگوی عقلانی را میتوان با فرض وجود حقیقتهای اخلاقی بهتر توضیح داد.
بحث در ادامه به موضوعاتی چون تکامل اخلاق، نقش عواطف، واقعیتهای اجتماعی، اصول اخلاقی، سیاستگذاری و معنای واقعیت داشتن رسید. اختلاف دو سخنران فقط بر سر خوب و بد نبود؛ آنها در اینباره نیز اختلاف داشتند که برای واقعی دانستن چیزی، چه نوع وجودی باید برای آن قائل باشیم.
🌐 مطالعه متن کامل و دسترسی به ویدئو و صوت این نشست
🌾 @Sedanet
🌾 @Omidkeshmiri
🌾 @evophilosophy
🌾 @iraniancityofphilosophy
ویلیام سامنر و تکامل اجتماعی
سامنر، جامعهشناس و اقتصاددان آمریکایی، متولد ۱۸۴۰، بیشتر عمر حرفهای خود را در دانشگاه ییل گذراند و از نخستین کسانی بود که کوشید نظم اجتماعی، عادتهای جمعی و نابرابری را با زبانی تکاملی توضیح دهد. برای فهم دیدگاه او، باید نظرات او را در متن آمریکای اواخر قرن نوزدهم دید؛ جامعهای که با صنعتیشدن و شهرنشینی و گسترش بازار، مهاجرت و منازعه بر سر فقر و اصلاحات اجتماعی، پرسشهای تازهای درباره آزادی، رقابت و مسئولیت پدید آورده بود.
هرچند سامنر مستقیماً از داروین نسخهای برای سیاست استخراج نکرد، اما واژگان تکامل، سازگاری و رقابت در شیوه صورتبندی مسائل او نقش مهمی داشتند. او جامعه را مجموعهای از افراد و گروهها میدید که در شرایط محدودیت منابع، برای تأمین نیازها با یکدیگر تعامل دارند. از نظر او، بسیاری از نهادها بهتدریج و در پاسخ به تجربههای تاریخی شکل میگیرند و نه آنکه محصول طراحی آگاهانه باشند. این نگاه، او را نسبت به برنامههایی بدبین میکرد که در ان، سیاستمداران یا مصلحان اجتماعی میخواستند با ارادهای مرکزی، نظم جامعه را از نو طراحی کنند.
از مفاهیم مهم سامنر «فولکوی» یا رسوم عامه بود؛ الگوهای عادتی که گروهها در زندگی روزمره پدید میآورند و سپس آنها را طبیعی، بدیهی یا ضروری میپندارند. وقتی چنین الگوهایی با داوری اخلاقی و الزام اجتماعی همراه میشوند، به هنجارهای اخلاقی نیرومندتر تبدیل میگردند. این مفاهیم نشان میدهند که نظم اجتماعی الزاماً حاصل تصمیم عقلانی افراد نیست. بنابراین، برای فهم رفتار اجتماعی باید تاریخ شکلگیری هنجارها را بررسی کرد، نه اینکه آنها را انتخابهایی آگاهانه بدانیم.
مفهوم دیگر او قوممداری بود: گرایش هر گروه به اینکه شیوه زندگی خود را معیار سنجش دیگران قرار دهد. این ایده به ما یادآوری میکند که ارزشها و داوریهای اخلاقی درون گروهها ساخته و تثبیت میشوند. در عین حال، سامنر رقابت و سازگاری را برای فهم روابط اجتماعی مهم میدانست و اغلب نسبت به مداخله دولت در مناسبات اقتصادی بدگمان بود. کتاب آنچه طبقات اجتماعی به یکدیگر بدهکارند در سال ۱۸۸۳، نقدی بر این تصور بود که ثروتمندان الزاماً بدهکارند که مشکلات جامعه را از طریق سیاست عمومی حل کنند. کتاب فولکوی در سال ۱۹۰۶، صورتبندی گستردهتری از نگاه او به رسوم و نهادها عرضه کرد.
بااینحال، سامنر را نباید به شعار ساده «بقای قویترینها» فروکاست. برچسب «داروینیسم اجتماعی» دربارهی او محل بحث تاریخی است و پژوهشگران درباره میزان و تغییرات این گرایش در آثارش اتفاق نظر ندارند. او در تحلیلهایش گاه پیامدهای ناخواسته نهادها و محدودیت دانایی اصلاحگران را برجسته میکرد؛ اما این نکته به معنای بیطرفی کامل نظریهاش نبود. تأکید او بر رقابت و مسئولیت فردی میتوانست نابرابریهای موجود را نتیجهی سازگاری طبیعی جلوه دهد و نقش قدرت، میراث تاریخی یا امتیازهای نهادی را کمرنگ کند.
فضای اجتماعی آمریکا برای سامنر فضایی را شکل داد که پرسشهای مهم او را شکل میداد. در دورهای که سرمایهداری صنعتی ثروت عظیم و فقر شهری را همزمان تولید میکرد، بحث بر سر مالیات، کمک عمومی، اتحادیهها و اصلاحات اجتماعی شدت داشت. دفاع او از آزادی اقتصادی و احتیاط در برابر مداخله، با منازعات سیاسی زمانه پیوند داشت. آموزش دانشگاهی، اقتصاد سیاسی کلاسیک، سنت لیبرالی و انتخابهای فکری خود او نیز در شکلگیری دیدگاهش دخیل بودند.
اهمیت مطالعهی افرادی مانند سامنر برای امروز در این است که نشان میدهد واژگان تکاملی چگونه میتوانند به موضعگیری سیاسی معنا ببخشند. مفاهیمی مانند رقابت، سازگاری و انتخاب، بهخودیخود حکم نمیکنند که دولت باید مداخله کند یا کنار بایستد. این نتیجه به پیشفرضهای اخلاقی و سیاسی وابسته است. وقتی زبان تکامل وارد تحلیل جامعه شد، برخی آن را برای دفاع از بازار و محدودکردن اصلاحات به کار بردند؛ دیگران همان زبان را برای توضیح همکاری، تغییر نهادی یا امکان اصلاح به کار گرفتند. مطالعهی سامنر و دیگر اندیشمندان تکاملی این دوران کمک میکند میان مشاهده اجتماعی، تفسیر تکاملی و داوری سیاسی تمایز بگذاریم و ببینیم چگونه یک نظریه میتواند هم ابزار توضیح باشد و هم بخشی از منازعه بر سر نظم مطلوب جامعه.
از این منظر، اهمیت این گونه مطالعات در شیوهی پرسیدن سؤالات کنونیست. به جای آنکه تفاوتهای فرهنگی را خطا یا انحراف از مسیر واحد تمدن تلقی کنیم، باید بپرسیم چه سازوکارهای عاطفی، تاریخی و نهادی آنها را پدید آوردهاند.
چنین رویکردی به پژوهشگر تکاملی اجازه میدهد میان شباهتهای انسانی و صورتهای متنوع زندگی اجتماعی تمایز بگذارد، بیآنکه یکی را به دیگری تقلیل دهد.
خوانش تکاملی متفاوت ادوارد وسترمارک به جامعه را در پست بعدی ببینید.
هادی صمدی
@evophilosophy
سواد تکاملی: زندگی، هنرِ دیدن دو سوی تعارضهاست
زندگی مملو از دوراهیهاست. بر باورهای خود پافشاری کنیم یا در برابر شواهد تازه تغییر موضع دهیم؟ تخصص مهمتر است یا برخورداری از تنوع فنون؟ برنامهریزی کنیم یا خود را برای فرصتهای پیشبینینشده آماده نگه داریم؟ به رقابت روی بیاوریم یا همکاری کنیم؟ به سنتها وفادار بمانیم یا راههای تازه را امتحان کنیم؟
این پرسشها طوری مطرح میشوند که گویی فقط یک پاسخ درست وجود دارد.
بخشی از دشواری زندگی آنجاست که مسئله را نادرست صورتبندی میکنیم. شاید بعضی از این تعارضها را نباید با حذف یک سوی ماجرا خاتمه داد.
نظریهی تکامل از غنیترین چارچوبها برای فهم این وضعیت است زیرا نشان میدهد چگونه فرایندهایی با اثرهای ظاهراً متضاد میتوانند در کنار هم امکان بقا، سازگاری و تحول را فراهم کنند.
در تکامل زیستی، تنوع و حفظ ویژگیها، در نگاه نخست، در برابر یکدیگر قرار میگیرند. اگر همهچیز پیوسته تغییر کند، چه چیزی به نسل بعد منتقل میشود؟ و اگر همهچیز ثابت بماند، موجود زنده چگونه با شرایط تازه سازگار خواهد شد؟ بااینحال، تکامل به هر دو نیاز دارد: تنوع، امکان پیدایش تفاوتهای تازه را فراهم میکند و توارث، بخشی از این تفاوتها را به نسلهای بعد میرساند. بدون تنوع، ماده خام انتخاب طبیعی محدود میشود؛ بدون توارث، تفاوتهای سودمند نمیتوانند بهطور پایدار در نسلها انباشته شوند. آنچه در ظاهر تعارض است، در سطحی دیگر چنین نیست.
نمونهی دیگر، انعطافپذیری و ثبات است. موجودی که در برابر هر تغییر محیطی فوراً دگرگون شود، ممکن است ویژگیهای مفید خود را از دست بدهد؛ موجودی هم که به هیچ تغییری پاسخ ندهد، ممکن است در محیطی تازه آسیب ببیند.
همین الگو را در بسیاری از فرایندهای تکاملی میبینیم. رقابت میتواند به بهبود عملکرد بینجامد، اما همکاری نیز گاهی امکان دستاوردهایی را فراهم میکند که هیچ فردی بهتنهایی قادر به تحقق آن نیست. تخصصیشدن میتواند کارایی را افزایش دهد، اما گاهی انعطافپذیری را کاهش میدهد. سازوکارهای محافظهکارانه میتوانند ساختارهای موفق را حفظ کنند، درحالیکه نوآوری امکان عبور از محدودیتهای موجود را فراهم میکند.
دیالوژیک مورن، و دائوئیسم
این همان نکتهای است که در اندیشه ادگار مورن دربارهی «تفکر پیچیده» و منطق دیالوژیک مطرح است. در نگاه دیالوژیک، دو اصل ممکن است همزمان با یکدیگر در تنش باشند و درعینحال، در ساختن یک کل پیچیده مشارکت کنند. این نگاه با این تصور متفاوت است که هر تعارضی را باید با انتخاب یک طرف و حذف طرف دیگر حل کرد. گاهی دو نیرو یکدیگر را محدود میکنند؛ گاهی مکمل یکدیگرند؛ و گاهی هر دو برای پایداری یک نظام ضروریاند، هرچند رابطهشان همواره آرام و بیتنش نیست.
از این منظر، مفهوم کهن یین و یانگ در فلسفه چینی نیز استعارهای روشنگر است: واقعیت را نمیتوان همیشه با جداکردن قطبهای ظاهراً متضاد فهمید؛ گاهی هر قطب در نسبت با دیگری معنا پیدا میکند و پویایی زندگی از تعامل آنها شکل میگیرد. همانطور که در نماد یین و یانگ، دو سوی متضاد کاملاً از یکدیگر گسسته نیستند، در فرایندهای تکاملی نیز ثبات و تغییر، رقابت و همکاری، و حفظ ویژگیها و ایجاد تنوع در عین تنش، در شکلگیری یک نظام پویا نقش دارند.
مثال
کسبوکار نوآور به دو توانایی نیاز دارد: بهرهبرداری از فناوریها و روشهایی که اکنون خوب کار میکنند، و جستوجوی گزینههایی که شاید در آینده بهتر باشند. تمرکز کامل بر روشهای فعلی میتواند در کوتاهمدت کارآمد باشد، اما سازمان را در برابر تغییرات آسیبپذیر کند. جستوجوی بیوقفه نیز ممکن است منابع را پراکنده سازد و مانع تثبیت دستاوردها شود. راهبرد مؤثر معمولاً نه انتخاب مطلق یکی از این دو، بلکه ایجاد نسبتی متناسب میان بهرهبرداری و اکتشاف است؛ نسبتی که با توجه به شرایط تغییر میکند.
سواد تکاملی
سواد تکاملی میتواند به ما کمک کند دوراهیهای مشابه را بهتر بفهمیم. کسی که با منطق تکامل آشناست، میآموزد بهجای پرسیدن صرفِ «کدام طرف درست است؟»، پرسشهای دقیقتری مطرح کند: این دو نیرو چه نقشی دارند؟ هرکدام در چه شرایطی سودمند یا زیانبار میشوند؟ چه هزینههایی ایجاد میکنند؟ در چه مقیاسی باید آنها را بررسی کرد؟ و آیا راهی وجود دارد که بدون نادیدهگرفتن تفاوتها، رابطهای کارآمد میان آنها برقرار کنیم؟
شاید مهمترین درس این باشد که خردمندی همیشه در انتخاب یک سوی تعارض نهفته نیست. گاهی در تشخیص زمان مناسب برای هر سوی آن است؛ گاهی در یافتن نسبتی تازه میان دو نیروی متضاد؛ و گاهی در پذیرفتن اینکه هیچ راهحلی بدون هزینه نیست.
زندگی را نمیتوان، آنچنانکه در برخی کلاسهای انتزاعی معنای زندگی آموزش داده میشود، به مجموعهای از پاسخهای قطعی و قواعد همیشگی فروکاست.
هادی صمدی
@evophilosophy
تکامل کممصرفتر از آن چیزی است که فکر میکردیم: کاربست در هوش مصنوعی
در مقالهی قبلی با عنوان ماشین گودل داروین (DGM) دیدیم که یک ماشین خودبهبوددهنده با تغییر کد خود و آزمایش تجربی، بهتدریج بهتر میشد. اما برای رسیدن به نتیجهی مطلوب، به هزاران نمونه و ارزیابی نیاز داشت.
مقالهای دیگر با عنوان شینکااولو ShinkaEvolve میگوید مشکل اصلی امروز، نه خودبهبودی است و نه کاوش باز-پایان، بلکه چیزی است با نام «بیکفایتی نمونهای». به بیان ساده، روشهای فعلی برای پیدا کردن یک راهحل خوب، بیش از حد انرژی مصرف میکنند: هزاران بار مدل زبانی را فرا میخوانند، هزاران برنامه تولید میکنند و به سختی به نتیجه میرسند. شینکااولو میخواهد همان مسیر تکاملی را طی کند، اما با انرژی کمتر. در ادبیات زیستشناسی تکاملی مشخص شده که انتخاب طبیعی نیز کممصرفتر از آن است که تصور میکردیم.
بنابراین تفاوت بنیادی این دو مقاله آن است که DGM یک سیستم خودارجاع بود: عامل کدنویس، کد خود را بازنویسی میکرد و آرشیوی از نسخههای مختلف خود میساخت. شینکااولو اما یک چارچوب تکاملی عمومی است که روی هر برنامهای، و نه فقط روی خودش، اعمال میشود. DGM روی بهبود عامل کدنویس متمرکز بود؛ شینکااولو روی حل مسائل علمی و مهندسی متنوع، از چیدمان دایرهها تا طراحی تابع زیان برای آموزش مدلهای زبانی. DGM از اثبات ریاضی فاصله گرفت و به آزمایش تجربی پرداخت، شینکااولو این آزمایش را تا سطح بهینهسازی دقیقتر میبرد و بهجای تولید انبوه، روی کیفیت نمونهها سرمایهگذاری میکند.
چگونه میتوان با نمونههای کمتر، بهتر تکامل یافت؟
پژوهشگران این مقاله، سه نوآوری را، که دوتای آنها وامدار فهم جدید از تکامل است، برای حل مشکل بیکفایتی نمونهای معرفی میکنند.
نخست، «استراتژی نمونهگیری والد» است که تعادل بین کاوش و بهرهکشی را برقرار میکند: بهجای اینکه همیشه بهترین برنامه را بهعنوان والد انتخاب کند، احتمال انتخاب هر برنامه را با ترکیبی از عملکرد و تعداد فرزندان میسنجد. این یعنی برنامههای خوب شانس بیشتری دارند، اما برنامههایی که هنوز کاوش نشدهاند هم کاملاً حذف نمیشوند. مقاله نشان میدهد که این روش از جستجوی تصادفی برای بالا رفتن از «چشمانداز شایستگی»، که در خوانش قدیم زیستشناسی تکاملی دیدگاههای رایج بودند، بهتر عمل میکند و بهطور پیوسته طی تکامل پیشرفت میکند.
دومین نوآوری، «رد کردن نمونههای تکراری» بر اساس شباهت کد است. وقتی مدل زبانی برنامهای تولید میکند، این برنامه با استفاده از یک مدل تعبیهسازی به بردار تبدیل میشود و شباهت آن با برنامههای موجود در آرشیو سنجیده میشود. اگر شباهت از حد آستانهای فراتر رود، برنامه رد میشود و مدل دوباره تلاش میکند. این مکانیزم ساده اما مؤثر، از هدر رفتن منابع برای تولید نسخههای تقریباً یکسان جلوگیری میکند. مقاله نشان میدهد که حذف این مرحله، عملکرد را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. (به عبارتی در نوآوری نخست اجازه ورود افراد بیشتری به فرایند داده میشود اما نوآوری دوم به هر فردی هم اجازهی ورود نمیدهد.)
سومین نوآوری، «انتخاب سازشی مدل زبانی» بر اساس الگوریتم باندیت است. شینکااولو از چندین مدل زبانی مختلف استفاده میکند و بهطور پویا یاد میگیرد که کدام مدل برای کدام نوع مسئله بهتر عمل میکند. بهجای اینکه همهی مدلها بهطور یکنواخت فراخوانی شوند، مدلهایی که جهشهای مؤثرتری تولید میکنند، شانس بیشتری برای انتخاب پیدا میکنند. این سازگاری پویا، بهویژه در مسائلی که ماهیت غیرایستا دارند، مزیت قابلتوجهی ایجاد میکند. (نوآوری سوم محصول اتخاذ نگاهی بومشناختی به تکامل است. گویی مدلهای زبانی بزرگ را در یک اکوسیستم میبیند و میان آنها رقابت و همکاری همزمان را اعمال میکند.)
نتیجه؟
شینکااولو روی چهار حوزهی مختلف آزمایش شد و در همهی موارد نتایج چشمگیری داشت.
در مسئلهی چیدمان دایرهها، فقط با ۱۵۰ نمونه به راهحلی بهتر از بهترین روش قبلی رسید که به هزاران نمونه نیاز داشت.
در استدلال ریاضی، طرحهای عاملی سهمرحلهای طراحی کرد که با ۷ فراخوانی مدل زبانی، از طرحهای دستی با ۱۰ فراخوانی، بهتر عمل کرد و به مسائل جدید هم تعمیم داد.
در برنامهنویسی رقابتی، راهحلهای موجود را بهبود بخشید و در یکی از مسائل از رتبهی پنجم به دوم رسید.
جالبترین کاربرد، طراحی تابع زیان برای متعادلسازی بار در معماری ترکیب متخصصان است که با افزودن یک جملهی تنظیمکنندهی تطبیقی کارکرد را بهبود میدهد.
اهمیت این مقاله این است که تکامل باز-پایان، اگر هوشمندانه و با توسل به فهم جدید زیستشناسان تکاملی از تکامل طراحی شود، میتواند بسیار کمهزینهتر از تصور باشد.
این نکته با توجه به مصرف بالای انرژی توسط هوش مصنوعی بسیار مهم است.
هادی صمدی
@evophilosophy
⁉ آیا اصول اخلاقی واقعیت دارند؟ اگر آری، به چه معنا؟ و پرسش بنیادیتر: اصلاً واقعیت داشتن یعنی چه!
🏛 شهر فلسفۀ ایران برگزار میکند:
📢 نشست 81: آیا اصول اخلاقی واقعیت دارند؟
🎙در گفتگو با:
🔸دکتر هادی صمدی
🔹دکتر امید کشمیری
⏳ پنجشنبه 9 مهر 1405
⏰ ساعت 16 تا 18
‼ شرکت در نشست برای همگان آزاد است.
☎ 09361135000
چرا برای درک تغییرات جهانی به تکامل نیاز داریم؟
مورد دوم: چرا الگوریتم انتخابات، پوپولیستهای عوامفریب را به جای مصلحان اجتمای انتخاب میکند؟
«دموکراسی نمایندگی» از مهمترین دستاوردهای سیاسی جهان مدرن است. این نظام در مقایسه با بسیاری از شکلهای تاریخی حکومت، امکان رقابت سیاسی، پاسخگویی، گردش قدرت و انتقال مسالمتآمیز حکومت را فراهم میکند. اما بسیاری از سیاستمداران پوپولیست و عوامفریب دهههای اخیر در انتخاباتی در کشورهای دموکراتیک پیروز شدهاند که تقلبی هم در آنها رخ نداده است. مشکل کجاست؟! اگر در دو پست قبلی مکانیسم تکاملی دروغ و تقلب در هوش مصنوعی را خوانده باشید احتمالأ پاسخ جدیدی برای این پرسش دارید.
انتخابات «الگوریتم انتخاب» دارد و خروجی هر الگوریتم به معیارهایی بستگی دارد که بر اساس آنها افراد انتخاب میشوند. انتخابات در سادهترین شکل خود به دنبال انتخاب کسی است که بتواند رأی بیشتری کسب کند. اما «رأیآوری» دقیقاً با «حکمرانی خوب» یکی نیست. «سیاستمدار خوب» ممکن است توانایی تصمیمگیری بلندمدت، تحمل پیچیدگی، خویشتنداری، صداقت و توجه به منافع عمومی داشته باشد؛ اما «سیاستمدار موفق» در انتخابات باید بتواند توجهها را جلب کند، پیام خود را ساده و جذاب عرضه کند، حامیان را بسیج کند و در رقابت با دیگران پیروز شود. هرچند ناممکن نیست که این دو مجموعه ویژگی در یک فرد جمع شوند، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که همیشه چنین باشد.
در اینجا نیز میتوان از مفهوم گریز فیشری، البته بهصورت استعاری، کمک گرفت. اگر یک ویژگی در یک محیط انتخاباتی مزیت ایجاد کند، موفقیت آن میتواند باعث تقویت بیشتر همان ویژگی شود. سیاستمداری که بهتر توجه عمومی را جلب میکند، بیشتر دیده میشود؛ دیدهشدن بیشتر فرصت بیشتری برای بسیج ایجاد میکند؛ بسیج بیشتر احتمال پیروزی را افزایش میدهد؛ و پیروزی نیز منابع، قدرت و امکان دیدهشدن بیشتری در اختیار او قرار میدهد. بنابراین اینجا نیز یک حلقه بازخورد ایجاد میشود
البته قدرت اقناع، کاریزما، توانایی داستانگویی و شناخت احساسات عمومی فینفسه ویژگیهای منفی نیستند. مشکل زمانی ایجاد میشود که محیط سیاسی به اقناع بیشتر از کیفیت تصمیمگیری پاداش دهد. در چنین شرایطی، ایجاد خشم، ترس و تعارض توسط سیاستمدار ممکن است از توضیح دقیق یک مسئله پیچیده مؤثرتر باشد. وعدههای دروغین از برنامه واقعبینانه جذابتر شود و حمله به رقیب ممکن است بیش از بحث دربارهی سیاست عمومی توجه ایجاد کند.
کتاب سیاست تاریک نوشته آلساندرو نای و یورگن مایر اهمیت این مسئله را از منظر روانشناسی سیاسی بررسی میکند. نویسندگان با تمرکز بر ویژگیهای «سهگانه تاریک» یعنی خودشیفتگی، ماکیاولیگری و روانپریشی، نشان میدهند که برخی سیاستمداران دارای این ویژگیها، با عوامگرایی و سبکهای منفیتر مبارزه سیاسی، از جمله حمله، بیادبی و ترساندن، ارتباط دارند. کتاب همچنین پیامدهای چنین سبکهایی را برای دموکراسی، از جمله بدبینی و قطبیشدن، بررسی میکند.
اگر منطق گریز فیشری را در این مورد اعمال کنیم مسئله ممکن است دیگر فقط در افرادی که وارد سیاست میشوند نباشد؛ بلکه بخشی از مسئله در محیط انتخاب نیز باشد. همانطور که در دو پست قبلی دیدیم عامل هوش مصنوعی ممکن است پاداش را به جای هدف واقعی بهینه کند، سیاستمدار نیز ممکن است رأی را به جای حکمرانی خوب بهینه کند. رأی، برای سیاستمدار یک معیار قابل اندازهگیری و فوری است؛ اما حکمرانی خوب پیچیده، بلندمدت و دشوارتر برای اندازهگیری است. رسانهها و به ویژه آلگوریتمهای شبکههای مجازی نیز میتوانند این چرخه را تشدید کنند. چهرهی جنجالی توجه بیشتری میگیرد؛ توجه بیشتر باعث دیدهشدن میشود؛ دیدهشدن بیشتر حامی بیشتری جذب میکند؛ و موفقیت انتخاباتی دوباره نشان میدهد که این سبک رفتاری مؤثر بوده است. بنابراین محیط سیاسی ممکن است به تدریج ویژگیهایی را تقویت کند که برای موفقیت انتخاباتی بسیار کارآمدند، هرچند در دراز مدت، دموکراسی را مانند گوزن ایرلندی منقرض کنند!
اگر مسئله در معیارهای انتخاب، ساختار رسانهای، شیوه تأمین مالی یا افق کوتاهمدت رقابت باشد، باید به جای سرزنش مردم یا سیاستمداران، دربارهی اصلاح محیط انتخابات فکر کرد. همین منطق را میتوان به حوزهای بسیار بنیادیتر تعمیم داد: آموزش. سیاستمدار پیش از آنکه وارد رقابت انتخاباتی شود، کودکی بوده که در خانواده و مدرسه یاد گرفته چه چیزی موفقیت محسوب میشود.
و اگر الگوریتم کنونی انتخابات، به سمت انتخاب نوع خاصی از سیاستمدار گرایش دارد، شاید محیط مدرسه نیز از سالهای نخست زندگی در حال انتخاب و تقویت نوع خاصی از انسان باشد.
و بنابراین پرسش بعدی این است: آیا مدرسه مدرن هنوز انسانی را تربیت میکند که برای جهانی که پیش رو داریم مناسب باشد؟
هادی صمدی
@evophilosophy