Telegram-канал behdashtian - متخصصین‌ بهداشت‌ ایران: Unsorted

متخصصین‌ بهداشت‌ ایران

01 November 2026 21:00

✍ یادداشت شبانه

⭕️ وقتی رابطه جای قانون را می‌گیرد؛ روایت تلخ یکی از چالش‌های فرهنگ اداری که هیچگاه حل نشد!

🔸ما در دو نوع نظام اداری دولتی و خصوصی فعالیت می‌کنیم. بسیاری از مسائل و آسیب‌های اداری در هر دو نظام وجود دارند، اما برخی از آن‌ها در ساختارهای دولتی نمود بیشتری پیدا می‌کنند.

🔸 برای فهم این مسائل باید از یک نکته بنیادی شروع کنیم: هیچ کارمند یا مدیری در خلأ فعالیت نمی‌کند. هر سازمان ساختاری متشکل از واحدها، بخش‌ها و سطوح مدیریتی دارد و در کنار آن، واجد یک فرهنگ سازمانی است؛ فرهنگی که به‌شدت بر رفتار کارکنان، تصمیم‌های مدیران و در نهایت عملکرد سازمان اثر می‌گذارد.

🔸اما فرهنگ سازمانی نیز مستقل از جامعه شکل نمی‌گیرد؛ بلکه بخشی از فرهنگ عمومی جامعه است. یکی از ویژگی‌های آسیب‌زای فرهنگ عمومی ما، تقدم رابطه بر قانون است؛ مسئله‌ای که از ساده‌ترین تعاملات روزمره تا پیچیده‌ترین تصمیم‌های مدیریتی قابل مشاهده است.

🔸همه این جمله را شنیده‌ایم: «دلیل اصلی انتصاب، شناخت و رابطه است، نه عملکرد.» البته عملکرد بی‌اهمیت نیست، اما اغلب در اولویت دوم قرار می‌گیرد. همین قاعده در عزل نیز صدق می‌کند؛ گاهی آنچه موجب برکناری یک مدیر می‌شود، نه ضعف عملکرد، بلکه برهم خوردن رابطه با فرد بالادست است. در مقابل، مدیران ضعیفی را می‌شناسیم که صرفاً به پشتوانه روابط خود، همچنان در جایگاهشان باقی می‌مانند.

🔸ممکن است گفته شود این مسئله در کشورهای دیگر هم وجود دارد. نمونه‌هایی از انتصاب‌های مبتنی بر رفاقت حتی در دولت‌های غربی نیز دیده می‌شود. اما تفاوت اساسی در قدرت و نقش سیستم است. در نظام‌های اداری کارآمد، قواعد و سازوکارهای نهادی محدودکننده قدرت افراد هستند؛ اما در ساختارهایی که تصمیم‌گیری بیش از حد به اشخاص وابسته است، افراد در بسیاری از سطوح می‌توانند فراتر از قواعد رسمی عمل کنند.

🔸پیامد دیگر چنین فرهنگی، شکل‌گیری نوعی ناامنی سازمانی است. در این فضا، افراد تا زمانی می‌توانند با آرامش کار کنند که احساس نکنند موقعیتشان از سوی فرد دیگری تهدید می‌شود. گاهی افزایش اتهام‌ها، تخریب‌ها و انتقادهای هدفمند علیه یک مدیر، بیش از آنکه ناشی از ضعف عملکرد او باشد، ریشه در ظهور یک رقیب جدی دارد. در چنین شرایطی، حتی رفتارها و تصمیم‌های عادی نیز با نگاهی منفی تفسیر و بازنمایی می‌شوند.

🔸از سوی دیگر، اگر مدیری را می‌بینیم که بی‌پروا تصمیم می‌گیرد، نقد می‌کند و بدون ملاحظه عمل می‌کند، لزوماً به معنای شجاعت بیشتر او نیست؛ شاید از پشتوانه و حاشیه امنی برخوردار است که دیگران فاقد آن هستند. البته گاهی هم فرد به نقطه‌ای رسیده که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد.
این الگوها محدود به مدیران ارشد نیستند و در تمام سطوح سازمانی می‌توانند تکرار شوند.

🔸حاصل چنین فرهنگی چیست؟ سازمانی که در آن به‌جای قانون، رابطه تعیین‌کننده است؛ به‌جای شایستگی، اعتماد شخصی ملاک قرار می‌گیرد؛ به‌جای ارزیابی عملکرد، ملاحظات فردی تصمیم‌ساز می‌شوند و به‌جای تمرکز بر مأموریت سازمان، بخش مهمی از انرژی افراد صرف حفظ موقعیت، مدیریت تهدیدها و پیش‌بینی رفتار دیگران می‌شود.
در چنین سازمانی، طبیعی است که شایسته‌سالاری تضعیف شود، محافظه‌کاری گسترش یابد، سرمایه انسانی فرسوده شود و کارآمدی قربانی ملاحظات شخصی شود.
وقتی رابطه بر قانون غلبه کند، سازمان دیگر برای تحقق مأموریت خود اداره نمی‌شود؛ بلکه به میدانی برای حفظ موقعیت افراد تبدیل خواهد شد.

🔰 پایگاه خبری متخصصین بهداشت ایران
🆔 @behdashtian