ادبستان

06 March 2025 13:33

خوانشی نو از حدیث الصوم لی
سؤال: این روایت رو چگونه تحلیل دلالی می‌کنید: الصَّوْمُ لي و أنا أجْزِي علیه؛ [کافی، ج۴، ص۶٣].
چرا که تمام عبادات برای خداست و جزایشان هم از جانب خداست، خب چه فرقی هست؟
جواب: حدیث یادشده مجمل و آبستن احتمالات متعددی است. بدین روی نمی‌توان درباره تحلیل دلالی آن اظهار نظر قطعی نمود. خاستگاه پیدایش این احتمالات نیز چند مسأله است: ١.وجه اختصاص روزه به خدای تعالی چیست؟ ٢.فعل را به صیغه معلوم بخوانیم (أَجْزي) یا به صیغه مجهول (أُجْزىٰ)؟ ٣.ظرف، علیه است [کافی، ج۴، ص۶٣] یا بِهِ [وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۴۰۳].
بر این اساس تحلیل‌های متکثر و متنوعی ارائه شده که جهت اطلاع می‌توان به مرآة العقول علامه مجلسی مراجعه کرد.
به هر روی آنچه که راقم این سطور بدان متمایل است آن است که روزه چیزی جز کفّ نفس و ترک و امساک نیست یعنی ماهیت آن عدمی است و لذا اثر آن در گفتار و رفتار روزه‌دار پیدا نیست، بر خلاف عبادت‌های دیگر مثل نماز و حج و زکات و ... . در نتیجه روزه از شائبه رنگ و ریا و هوای نفس به دور و عبادتی محض با خلوص صد در صد است. آری، اخلاص خصوصیت بارز روزه و درهم تنیده با طبیعت و ماهیت آن است، چنانکه حضرت زهرا سلام الله علیها در خطبه فدکیه فرمود: جعلَ اللهُ الصیامَ تثبیتاً للإخلاص.
بنابراین، کاربست لام اختصاص در حدیث، ریشه در نکته پیش‌گفته دارد.
و اما درباره چالش بعدی حدیث، یعنی «أنا أجزي عليه» گفتنی است که همان خوانش معروف (أَجزِي فعل معلوم و به معنای جزا می‌دهم باشد) بهترین وجه است. و این جمله از باب تقدیم مسند الیه بر مسند فعلی و مفید قصر است، مثل جمله معروف «أنا سعيتُ في حاجتك» که عبدالقاهر به تفصیل درباره آن به بحث نشسته است. بنابراین مفهوم «أنا أَجزي عليه» آن است که پاداش روزه _برخلاف عبادت‌های دیگر_ مستقیما با خداست نه با فرشتگان و دیگر وسائط فیض.
نکته: طبق خوانش غیر معروف (أُجزیٰ فعل مجهول و به معنای جزا داده می‌شوم باشد) دو تفسیر و تقریر برای جمله مورد بحث گفته شده است: ١.منِ خدا، جزای روزه دار هستم ٢.روزه، جزا و شکر نعمت‌های من است. لکن پوشیده نیست که معنای اول برداشتی صوفی‌گرایانه است و معنای دوم خلاف ظاهر است، زیرا خداوند به بنده جزا می‌دهد نه اینکه بنده به خداوند جزا دهد، وانگهی کاربست جزا به معنای شکر معهود نیست.
البته شاید بتوان خوانش سومی غیر از دو خوانش پیشین تصور کرد، بدین صورت که أجزی را نه فعل معلوم بدانیم و نه فعل مجهول بلکه اسم و افعل تفضیل باشد؛ «وَ أَنَا أَجْزیٰ عَلَيْه» یعنی و من جزا دهنده تر هستم بر روزه، یعنی پاداش بیشتری می‌دهم؛ عمل هر چه خالص‌تر پاداش بیشتر، و الله العالم.
🖊️محمد نادری / پنجم رمضان المبارک ١۴۴۶
@adb_arbi